परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१२ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ७३ । इयं चावयवषष्ठीविषयेऽपि। अत एव 'तदोः सः सावि'ति सत्वम् 'अतिस्य' इत्यत्र उपसर्गसकारस्य न। निर्दिश्यमानयुष्मदाद्यवयवमपर्यन्तस्यैव यूयादयो न तु 'अतियूयमि'त्यादौ सोपसर्गावयवमपर्यन्तस्येति बोध्यम्। अत्यन्तग्रहणे सिद्धे तद्वैयर्थ्यापत्तिः। इत्थञ्च 'तिङङति'ति सूत्रेण तिङन्तस्याकज्- विधानात्तद्ग्रहणेन अकग्विशिष्टस्य ग्रहणेऽपि हिग्रहणेन हकिग्रहणे मानाभावा- न्निर्दिश्यमानपरिभाषया धित्वाप्राप्तिरिति भाष्याभिप्रायसत्त्वेन त्वदुक्तार्थे भाष्यसम्मते- र्वक्तुमशक्यत्वात्। केचित्तु — तन्मध्यपतित'न्याये तन्निष्ठोद्देश्यताया अपर्याप्ताया उद्देश्यतावच्छे- दकसाधारणविषयताया वा ग्रहणेनोक्तसूत्रस्य चारितार्थ्यात् 'भिन्धकी'त्यत्र हिशब्दे तिङ्पदप्रयोज्योद्देश्यतावच्छेदकतारूप-विषयतापर्याप्त्या पर्याप्त्या तिङन्तत्वावच्छिन्नो- द्देश्यताया वा सत्त्वेनोक्तन्यायेन हकिशब्दस्य धित्वप्राप्तेर्भाष्यासङ्गत्यापत्त्या उक्त- कल्पनायां बाधकाभावः। अत एव 'किमः कः' इति सूत्रशेखरस्थ-आवृत्या 'साक- च्कस्य कादेश' इत्यर्थकः कैयटग्रन्थः सङ्गच्छते। किञ्च — तन्मध्यपतितन्यायस्य लोक- सिद्धत्वप्रतिपादकेन गर्भिणीस्थो गर्भो गर्भिणीग्रहणेन गृह्यते, गङ्गास्थो घटो गङ्गाग्रह- णेन गृह्यत इत्यादिलीकिकव्यवहारप्रदर्शनपरेण भाष्यग्रन्थेन, पतितपदस्वारस्येन केचित्त्विति। राघवेन्द्राचार्यमतानुयायिन इत्यर्थः। अपर्याप्ताया इति। अत एव 'भादुपधायाश्च, मतोर्वो यवादिभ्य' इति सूत्रस्थो 'वृक्षवन्तो' इति भाष्यप्रयोगः सङ्गच्छते। अन्यथा तत्र नुमः मतुबन्तपर्याप्तोद्देश्यकतया मतुबन्तग्रहणेन ग्रहणेऽपि मतुब्ग्रहणेन नुम्विशिष्ट- स्याग्रहणात् वत्त्वानापत्त्या तदसङ्गतिरेव स्यात् ! कैयटग्रन्थः सङ्गच्छत इति। कैयटेन 'इम अ' इति न्यासे साकच्कानपहारकत्वेन विशिष्टस्याप्यादेशे 'कक' इति रूपं स्यात्, 'किमः कः' इति न्यासे साकच्कापहारकत्वेना- ऽऽदेशाभावे 'ककिम्' इति रूपमिति फलभेदात् आवृत्त्या विशिष्टस्यादेशः साधितः। अकग्विषये सामान्यतो निर्दिश्यमानत्वे तु अत्रापि न काप्यनुपपत्तिरित्यावृत्त्या तत्प्रयासो विफल एव स्यादिति भावः। वस्तुतस्तु — सामान्यतः कल्पयतामपि मते कैयटो न विरुद्धः, तस्य 'परमककिम्'शब्द- विषयत्वात्, 'परमकिम्'-शब्दादकचि' ककिम्'-शब्दस्य मध्यपतितत्वाभावेन उक्तन्यायाप्रवृत्तौ आवृत्तेरावश्यकत्वात्, तन्मतेऽपर्याप्त्योद्देश्यताया अग्रहणात्। न चैतन्मते 'धनवन्तो' इत्यत्र मध्य- पतितत्वाभावेन वत्त्वानापत्तिः, नुमः उगिदन्तनिष्ठोद्देश्यता निरूपितविधेयताश्रयत्वात् मतुबो निर्दिश्यमानत्वाभावादिति वाच्यम् ; 'वृक्षवन्तो' इति भाष्यप्रयोगेण वत्वविधौ निर्दिश्यमानावय- वत्वमुपलक्षणम्। एवञ्च मतुपो मकारस्य पूर्वं निर्दिश्यमानावयवत्वेन सम्प्रति वकारः स्यादेव। एवं स्थिते तदर्थमुद्देश्यताऽपर्याप्त्या न ग्राह्येति तत्त्वम्। दीक्षितग्रन्थस्य न्यासभेदेन फलभेदरूपा- सङ्गतिरपि नास्मन्मते। अत एव 'साकच्कार्थम'त्यादिग्रन्था अपि सामान्यत एव तन्मध्यपतित- न्यायबोधिते निर्दिश्यमानत्वबोधनद्वारा एतत्पक्षसाधका एव। १०