परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

केचित्तु—‘उदः स्थे’ति सूत्रे सकारं प्रश्लिष्य सकाराद्योः स्थास्तम्भोरित्यर्थेन ‘उद- स्थादि’त्यादौ न दोषः। ‘जराया’ इत्यादिसूत्रेषु अल्पाक्षरबोधकपदस्यैव स्थानषष्ठ्यन्त- त्वम्, इतरेषामवयवार्थकषष्ठ्यन्तत्वम्। तथा चाङ्गावयवजराशब्दस्य स्थान इति वैयधि- करण्येनान्वयान्न निर्जरशब्दे दोषः। नापि ‘अतिस्य’ इत्यत्र; तत्रातेस्तकारस्य त्यदाद्य- वयवत्वाभावात्। ‘अपिबदि’त्यत्र यदागम-परिभाषाया अनित्यत्वान्न अपाशब्दस्य पाशब्दत्वाभावात् पित्रादेशः। अत एव तव मतेऽपि नाऽपाशब्दे निर्दिश्यमानत्वाति- देशः। ‘जराजरसोर्वि’त्यत्र पूर्वंजराशब्दे जरसादेशवारणाय सूत्रे विभक्तेर्जराशब्दे विशेषणत्वम्। तव मते सप्तम्यन्त-पञ्चम्यन्तयोर्निर्दिश्यमान एव विशेषणत्वमितिवत् ममापि स्थानषष्ठीप्रकृत्यर्थे एव विशेषणत्वमित्यस्य सुवचत्वात्। ‘पादः पद‌ि’ति सूत्रस्थभाष्यविरोधस्तु न; परिभाषानिष्फलत्ववादिनोऽस्य दोषस्य अकिञ्चित्करत्वात्। सुपद्’ इत्यत्र अङ्गावयवपाच्छब्दस्येत्यर्थान्न समुदायस्यादेशः। ‘सुपात्पद’ इत्यस्य त्वनभिधानमेव। यद्वा—यचीत्यस्याऽऽक्षेपेण परस्यैव पदादेशः। न ‘पतिपत्नी’त्यत्र वैयधिकरण्यान्वये स्त्रियां वर्तमानप्रातिपदिकावयवस्य पतिशब्दस्येत्यर्थे पूर्वस्य नत्वा- पत्तिरिति वाच्यम्; अत्र सपूर्वकं यत्पतिशब्दान्तं प्रातिपदिकं स्त्रियां वर्तमानं तदन्त्यस्य नत्वमित्यर्थे पूर्वस्य नत्वाप्राप्त्या दोषाभावान्न निर्दिश्यमानपरिभाषाया असाधारणं फलमस्तीति प्राहुरिति सङ्क्षेपः॥ १२॥ परिभाषाखण्डनप्रकारमाह—केचित्त्विति। न निर्जरशब्दे दोष इति। भवता- ऽपि ‘अङ्गस्य’ इत्यस्यावयवषष्ठीत्वस्वीकारादिति भावः। त्यदाद्यवयवत्वाभावादिति। सावित्यस्य त्यदादावन्वयः, तेन ‘स चासौ रामस्तद्राम’ इत्यत्र तच्छब्दघटकतकारस्य न सत्वम्। अनित्यत्वादिति। ‘पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते’ इति पक्षे सूत्रकारमते दोषाभावाच्च। अत एव ‘लावस्थायामडि’ति भाष्योक्तपक्षेण सह न फलभेदः। अनभिधानमेवेति। अत एव ‘पाद उपधाया’ इति वार्तिक-तत्प्रत्याख्यानयोर्न फलभेदः। संक्षेप इति। एवं ‘स्नात्वा कालकीकृत्य’ इत्यस्यापि अनभिधानमेव। यद्वा—अन्त्यबाधे ‘अन्त्यसदेशस्य’ इति परिभाषया पूर्वस्य क्त्वो ल्यबादेशो वारणीयः। ‘अन्त्यबाध’परिभाषायां अन्त्यबाध इत्यत्रानुसन्धीयमानषष्ठ्या पर्याप्त्या स्थानित्वमर्थः। अन्त्यसदेशस्ये’त्यत्र यथा कथञ्चित् स्थानित्वमर्थः। तथा च अन्त्यपर्याप्तस्थानिताकादेशस्य बाधे प्राप्ते क्वचिल्लक्ष्यावच्छेदेन अन्त्य- सदेशानन्त्यसदेशयोः प्राप्तौ सत्यामन्त्यसदेशस्य भवतीत्यर्थः। एवं ‘व्याघ्रपात्पदः’ इत्यत्रापि वारणीयम्। ‘त्रिताम्’ इत्यस्यानभिधानमेव। आचारक्विबन्तात् कर्तृ क्विपः अनभिधानमित्येकः पक्षः। एकाजभ्यः आचारक्विपोऽनभिधानमिति द्वितीयः पक्षः। ‘आमी’ति न्यासपरभाष्यप्रामाण्या- दनभिधानमिति चरमः पक्षः। ‘सखिदि’त्यत्र विशिष्टस्याऽऽदेशवारणाय ‘सख्युरसम्बुद्धौ’ इति सूत्रे इकारं प्रश्लिष्य इकारान्तस्य सखिशब्दस्येत्यर्थः कार्यः। न च सखिशब्दादाचारक्विबन्ताण्णिचि क्विपि णिलोपे ‘सख्’ इति जाते तत्र च ‘अनङ् सौ’ इति स्यात्, सम्प्रति न स्यादिति वाच्यम्; णिलोपस्य स्थानिवद्भावेन अनङादीनामभावात्। न