परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

७६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- मूलकबाधात् आमुत्तरं याड् भवति । सम्प्रति याटि कृते विशिष्टस्यादेशे कृते आमश्चारितार्थ्यात् तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यम्, कृते चारितार्थ्यमिति 'तक्रकौण्डिन्य'न्यायमूलकबाधात् याडागमो न भविष्यतीत्येषा स्वीकर्त्तव्येति वाच्यम् ; 'तक्रकौण्डिन्य'न्यायस्यानित्यत्वेन तदप्राप्तियोग्ये अचारि- तार्थ्यरूपबाधबीजेन आमा याटो बाधे, तत आमि कृते याडादीनां प्रवृत्तौ प्रतिबन्धकाभावात् । न च 'पस्यधिषे, बभूविथ' इत्यादौ इट्विशिष्टस्य सेथलादीनामभावाय परिभाषाऽऽवश्यकीति वाच्यम् ; इटः पूर्वमेवान्तरङ्गत्वात् प्रतिपदोक्तत्वाच्च सेथलादीनां प्रवृत्तेस्तत्रादोषात् । ननु पतिशब्दादाचारक्विबन्तात्क्वि 'पतित्' इति जाते, तेन साकं वृषलस्य समासे 'वृषल- पतित्', 'पतिपतित्' इत्यादौ पतिशब्दे इकारस्य नत्वं स्यादन्त्यस्य तकारस्य मा भूदित्यर्थं परिभाषाऽऽवश्यकी । न च 'पत्युर्नो' इत्यत्र इकारप्रश्लेषण 'इकारान्तो यः पतिशब्दस्तदन्तं प्रातिपदिकम्' इत्यर्थेन इकारान्तत्वस्य यदागमन्न्यायाल्लभ्यत्वेन सिद्धान्तेऽपि न नादेशः, इदानीमपि न स्यादिति वाच्यम्; इकारप्रश्लेषेऽपि पतिशब्दस्य इकारेण षष्ठीतत्पुरुषे- ऽभेदान्वयासम्भवात् 'इकारान्तो यः पतिशब्दः' इत्याद्यर्थासम्भवात्, कर्मधारये विशेषणत्वेन इकारस्य पूर्वनिपातापातात् । सौत्रत्वादाश्रयणे तु पतिशब्दस्याशब्देन समासे 'पत्य'शब्दात् आचारक्विबन्तात् कर्तरि क्विपि अल्लोप-यलोपयोः 'पत्युर्न' इत्यनेन नकारे इष्टस्य 'पत्नी' इति रूपस्य इकारन्तत्वाभावेन असिद्ध्यापत्तेश्च । न च 'अचः परस्मिन्नि'ति स्थानिवत्त्वाच्चाकारो नेष्टः ; पदचरमावयवकार्यत्वेन 'न पदान्ते'ति निषेधात् । एतेन पतिशब्दे इकारस्यापि प्रश्लेषेण इकारन्तपतिशब्दस्यैव ग्रहणात् न नकार इति विजयाकारोक्तिः परास्तेति चेत् । अत्र गुरुचरणाः—'पत्युर्नो यज्ञसंयोगे, विभाषा सपूर्वस्य, नित्यं सपत्न्यादिषु' इति त्रिसूत्रीपाठानन्तरमष्टाध्याय्यां 'पूतक्रतोरै च' इत्यस्य पाठः । तत्र त्रिसूत्र्यां ङीपमनुवर्त्य 'पूतक्रतोः' इत्यत्र तदनुवृत्तिस्वीकारे मण्डूकानुवृत्तिः स्यादतः त्रिसूत्र्यां तदनुवृत्तिरावश्यकीति 'ऋन्नेभ्यो' 'इति विहितस्य ङीपोऽनुवादकत्वात् यत्र नादेशे कृते ङीप्सम्भावना तत्रैव नादेशः। एवञ्च 'वृषल- पतित्' इत्यत्र नादेशे कृते 'पतन्' इत्यस्य स्त्रियामवर्त्तनात् समुदायस्य च नान्तत्वाभावात् सिद्धान्ते ङीप्-नकारौ नेष्टावेवेति । एतेन 'सर्वस्मिन्नपि निर्दिश्यमानत्वलक्षणे अत्र दोष एवेति केषाञ्चिदुक्तिः परास्ता वेदितव्या । ननु नकारसंयोगेन ङीब्विधाने 'पञ्च पत्न्यो देवता अस्ये'त्यर्थे 'सास्य देवता' इत्यनेन जातस्याणो 'द्विगोर्लुगनपत्ये' इति लुकि 'लुक् तद्धितलुकि'ति स्त्रीप्रत्ययलुकि 'सन्नियोगशिष्ट' एव तन्न्यायप्रवृत्तेः, स्वातन्त्र्येण उभयोर्विधानेऽनुपपत्तेरभावाच्च । नन्वनुवादकत्वं पूर्वमुद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तेः सत्त्वे एव । यथा 'वनोरचे'त्यनेन नान्ते 'ऋन्नेभ्य' इत्यस्योद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्तेः सत्त्वात् तदनुवादेन रेफविधानम् । प्रकृते च नान्तत्वाभावात् पूर्वङीपोऽप्राप्त्या कथमनुवादकत्वमिति चेत्-सत्यम् ; प्राक् पश्चाद्वा केनापि सिद्धस्य पुनर्विधानस्यैव अनुवादपदार्थत्वात् । ननु सम्प्रति निर्दिश्यमानपरिभाषाभावे 'विभाषा सपूर्वस्य' इत्यस्य टीकाकृतोक्तार्थस्वीकारे तकारस्य नकारापत्तिर्दुर्वारैव । तकारस्य नकारे नान्तत्वेन स्त्रियां विद्यमानत्वेन च 'ऋन्नेभ्य' इति ङीप्सम्भावनायाः सत्त्वादिति चेन्न । 'पतिपत्नी'त्यत्र मदुक्तरीत्या दोषवारणसम्भवे फलाभावेन मानाभावेन च तादृशार्थस्यानङ्गीकारात् ।