परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२४ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- नन्वेवमपि 'महद्भूतश्चन्द्रमा' इत्यत्र 'आन्महत' इत्यात्वापत्तिरत आह- । गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसम्प्रत्ययः ॥ १५ ॥ -: ० :- गुणादागतो गौणः । यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽर्थो वाहीकः। अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव बुद्ध्यते । मुखमिव प्रधान- त्वान्मुख्यः = प्रथम इत्यर्थः । गौणे ह्यर्थे शब्दः प्रयुज्यमानो मुख्यार्थारोपेण एवम् = 'अर्थवद्ग्रहण'परिभाषास्वीकारे । महद्भूतः = आरोपितमहत्त्वविशिष्ट इत्यर्थः । गुणादागत इति । तद्वृत्तिगुणसत्ताप्रयोज्यारोपविषयीभूत इत्यर्थः। यथा- गोवृत्तिजाड्यादिगुणसत्ताप्रयोज्यारोपविषयीभूतगोत्वादिर्थो गौणः। तद्वृत्तिगुणानां सत्ता च वास्तविकी आरोपिता चेत्युभयविधा ग्राह्या; संज्ञादावारोपिता गुणसत्ता, वाहीके च गोवृत्तिजाड्यादिगुणानां सत्ता वास्तविकीति विवेकः । तदेवाह-तद्गुणारोपा- दिति । गौणे ह्यर्थे = वाहीकादौ । प्रयुज्यमानः शब्दः = गोशब्दः । मुख्यार्थारोपेण = गोत्वा- रोपेण, प्रवर्तते । तथा च 'गौर्वाहीक' इत्यस्य आरोपितगोत्ववान् वाहीक इत्यर्थः। तादृशतात्पर्याभावेन अर्थवत्त्वाभावान्न काप्यनुपपत्तिः । 'प्रत्ययेनार्थबोधे जननीये प्रकृतिसमभि- व्याहारस्य कारणते'ति व्युत्पत्तौ 'प्रत्ययेनाऽर्थविशेष्यकबोधे' इति निवेश्यते, तेनार्थविशेष्यकबोधा- भावान्नानुपपत्तिः 'केऽण' इत्यादौ । 'गोतो णित्' इत्यादौ तु पाणिनिमते 'अणुदित्' सूत्रेऽण्- ग्रहणात् व्यक्तिपक्षस्यैव सत्त्वात् प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लव एव । तद्रीत्यैव च 'स्वं रूपम्'ति सूत्रं प्रत्याख्यायते भगवता इति उभयोरपि गौरवं समानमेव । तस्मादत्रस्थं भाष्यमपि वरमिति दिक् ॥ १४ ॥ तद्वृत्तिगुणसत्तेत्यादिः । अत्र गुणपदं गुणसदृशगुणपरम्, तत्पदेन च गौर्गृह्यते; तथा च गोवृत्तयो ये जाड्यादिगुणाः, तत्सदृशा गुणा वाहीकवृत्तयो जाड्यादयः, तत्सत्ताप्रयोज्य आरोपः 'गोत्ववानयम्' इत्याकारकमाहार्यज्ञानम्, तद्विषयत्वं गोत्ववाहीकयोरित्युभयोरपि गौणत्वं भवतीति भावः । तदाऽऽह-यथेति । अत्रापि जाड्यादिगुणपदं तत्सदृशजाड्यादिपरम् । गोत्वादिरिति । आदिना वाहीकस्यापि सङ्ग्रहः । मूलेऽपि 'गुणनिमित्तोऽर्थो वाहीकः' इति ग्रन्थः 'अर्थपदोत्तरं गोत्वेन प्रतीतिविषयः' इत्यध्याहारेण योजनीयः; आरोपविषयत्वाविषयत्वेन च एकमेव गोत्वं गौणं मुख्यमिति च व्यवह्रियत इति न कोऽपि दोषः । यत्तु-गोपदात् वाहीकमात्रं प्रतीयते । तन्न ; तथाऽप्रतीतेः, तत्त्वेन प्रतीतौ 'गौर्वाहीकः' इति सहप्रयोगासम्भवाच्च । मूले-अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपीति । अत्र कर्मणि 'आतश्चोपसर्गे' इति अङ्, तेन संज्ञीयतार्थः । आदिनाऽनुकरणपरिग्रहः । अत एव 'युष्मद्युपपदे' इत्यादौ 'त्वमावेकवचने' इत्यादिर्न भवति । यद्वा-संज्ञा आदिः= प्रथमबोधको यस्य स संज्ञीत्यर्थः । अत्रपक्षेऽपिरनुकरण- समुच्चायको बोध्य इति पण्डिताः । वस्तुतः-'संज्ञायादिरपी'त्येव पाठः सुगमः । परिभाषायां मानमुद्घाटयति मूले-गौणे ह्यर्थ इति । मुख्यार्थारोपाय तदर्थस्य समुप-