परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१०६ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे- प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २४ ॥ —: ❀ :— यत्र पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्ययः कार्यान्तरविधानाय परिगृह्यते, तत्र तदन्तविधिर्नेत्यर्थः । यथा ‘रदाभ्यां निष्ठातो न’ इत्यत्र, तेन ‘दृषत्तीर्णे’त्यादौ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः । अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नपञ्चम्यन्तपदप्रयोज्य- प्रकारतानिरूपित-विशेष्यताप्रयोजकं यत्प्रत्ययमात्रवृत्ति-विषयताप्रयोजकं पदं तत्तदादि- शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय स्वन्निष्ठचरमावयवतानिरूपकसमुदायवृत्तिविषयताप्रयोजकं न भवतीति तदर्थः, तेन ‘ह्रस्वनद्याप’ इत्यत्र आमादिपदे न तदन्तविधिः । यत्रेति । शास्त्र इत्यर्थः । पञ्चम्यन्तात्पर इति । अव्यवहितपरत्वसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताप्रयोजक इत्यर्थः । प्रत्ययः=प्रत्ययबोधकं पदमि- त्यर्थः । तत्र = शास्त्रे, तेन पदेनेति शेषः । एतेन प्रत्ययसंज्ञकस्य पञ्चम्यन्तात्परत्वा- भावेन प्रत्ययबोधकस्याम इत्यादेरनुवर्तमानस्य पञ्चम्यन्तात्परत्वाभावेन चेदमयुक्त- मित्यपास्तम् । तेन पदेन तदन्तविधिर्नेत्युक्त्या च ह्रस्वपदे तदादिविशेष्यकतदन्त- विधिर्निषेधो न । कार्यान्तरविधानायेति । यत्तु—अत्र मिश्रैः प्रत्ययेतरकार्यविधानायेत्यर्थः, तेन ‘किमेत्तिङव्यये’त्यत्र घान्तादित्यर्थलाभ इत्युक्तम् । तन्न; विशेष्यान्तरासत्त्व एव तदादिशब्दस्वरूपविशेष्यकतदन्तविधिरित्यर्थस्य पूर्वमुक्तत्वेनात्र प्रातिपदिकविशेष्यक- तदन्तविधेः सत्त्वेन परिभाषाविषयस्याभावात् । मिश्रोक्तरीत्याऽत्र प्रकृतपरिभाषाया प्रवृत्त्यभावे ‘भवति पाचकतर’ इत्यत्र भवतीति तिङन्तात्पर-पाचकतरेति घान्ततदादेः रामुप्रवृत्त्यापत्तेश्च । मम तु प्रकृतपरिभाषाया तदादेरित्यस्योपस्थित्या तिङन्ततदादे- र्घनिरूपिततदाद्यभिन्नस्यैव ग्रहणेनादोषः । अशब्दादा