परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः १२१ ननु 'अवतंसे नकुलस्थितम्'त्यादौ नकुलस्थितशब्दस्य क्तान्तत्वा- भावात् समासो न स्यादत आह— कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥ —: ० :— अस्याश्च कर्मणि क्तान्त उत्तरपदेऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्थके 'गतिरनन्तर' इति सूत्रेऽनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । तद्धि 'अभ्युद्धृतम्'त्यादौ अतिव्याप्तिवारणार्थम् । 'प्रत्ययग्रहण'परिभाषयोद्धृतस्य क्तान्तत्वाभावा- देवाप्राप्तौ तद् व्यर्थं सदस्या ज्ञापकम् । न च 'अभ्युद्धृतम्'त्यादौ परत्वाद् 'गतिर्गतावित्यनेन अभेर्निघात एवेति वाच्यम् ; पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः । अनन्तर- ग्रहणे कृते तु तत्सामर्थ्याद् गत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेव आनन्तर्यं गृह्यत इति न दोषः । न च 'अभ्युद्धृतम्'त्यादावभिना समासेऽनन्तरस्य उदः पूर्वपदत्वा- 'एतन्निषेधसामर्थ्यादेव प्रदेशेष्वपि न तदन्तविधिरि'ति क्वाचित्कः प्रक्षिप्तः पाठः, न चेत्याद्यग्रिमशङ्कानुत्थानप्रसङ्गादिति संक्षेपः ॥ २७॥ पादादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन चेति । चो हेतौ, यस्माद्धेतोः पदात्परत्वा- भावोऽतः पादादित्वं तेनेत्यर्थो न तु 'गतिर्गतावि'त्यस्याप्राप्तौ द्वितीयो हेतुरयम्, पदा- दित्यस्य 'कुत्सने च सुपी'त्यतः प्रागेव निवृत्तेः । दीर्घादि'ति ज्ञापकाद्विभक्तिसंज्ञाऽपि न तदन्तस्य । शानचष्टेरेत्ववारणाय तिङीत्यनुवर्त्य 'तिङ्- रूपात्मनेपदानां टेरेत्वमि'त्यर्थकस्य 'टित आत्मनेपदानां टेरे' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्त्याऽऽत्मनेपदसंज्ञा- ऽपि न तदन्तस्य । 'भवतेरः' इति निर्देशात् सार्वधातुकसंज्ञा न तदन्तस्य । तदपवादत्वान्नार्ध- धातुकसंज्ञाऽपि न तदन्तस्य । 'नेड्वशी'त्यारम्भात् कृत्संज्ञा न तदन्तस्य । एवं 'तौ सत्, चुटू, षः प्रत्ययस्य' इत्येतेषां त्रयाणां बोधक एव प्रवृत्तौ तेषां प्रत्ययमात्रवृत्तिविषयताप्रयोजकत्वाभावान्न दोषः । तदेतदाह—स्वयमूहनीयमिति । परे तु—प्रकृतपरिभाषाया सत्त्वे फलाभावेऽसत्त्वे दोषाभावेऽपि तत्फलानां ज्ञापनेन प्रकारा- न्तरेण वा निर्वाहे गौरवादस्या आश्रयणमेव वरम्, परिभाषासत्त्वे जायमानदोषाणामुद्धारितत्वेन अदोषादिति वदन्ति ॥ २७ ॥ चो हेताविति । इदं चिन्त्यम्, राजपुरुषादिवाक्ये पदात्परत्वाभावेऽपि पादादिस्थ- त्वाभावेन तादृशव्याप्तेर्व्यभिचारात् । तस्मात् पादादिस्थत्वेनेत्येव युक्तम् । मूले—पूर्वपदत्वाभावेऽपीति । ननु अनन्तरग्रहणसामर्थ्यात् कल्पनाकरणस्याऽऽवश्य- कत्वेन पूर्वकल्पनायास्त्यागेन पूर्वपदानाक्षेपपूर्वकल्पनाकरणमन्याय्यमिति चेन्न । परिभाषा- १६