परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

५९ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २४३ चेति 'तद्धितेष्वचामादेः', 'धातोरेकाच' इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टम् ॥ ५८ ॥ क्वचित्तु सर्वथाऽनवकाशत्वादेव बाधकत्वम्, यथा ङेरामो याडादिबाध- कत्वम् । न हि याडादिषु कृतेषु ङेराम् प्राप्नोति, निर्दिश्यमानस्य व्यव- धानात् । तत्र स्वस्य पूर्वं प्रवृत्तिरित्येव तेषां बाधः । तत्र बाधके प्रवृत्ते यद्युत्सर्गप्राप्तिर्भवति तदा भवत्येव, यथा तत्रैव याडादयः । अप्राप्तौ तु न, यथा 'पचेयुरि'त्यादौ दीर्घबाधके निरवकाश इयादेशे दीर्घाभावः । तदेतत्पठ्यते— क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति ॥ ५९ ॥ —: ० :— अपवादशब्दोऽत्र बाधकपरः । भाष्ये स्पष्टमिति । अनवकाशविषयत्वं 'तद्धितेष्वचामि'त्यत्र विधेयविषयत्वं तु 'धातोरेकाच' इत्यत्रास्य न्यायस्य प्रतिपादितमित्यर्थः । आद्ये 'कौष्ट्रो जागत' इत्यादौ अन्त्योपधावृद्धयोर्निषेधमुक्त्वा उक्तन्यायेन तयोरादिवृद्ध्या बाधमाशङ्क्य 'सौश्रुत' इत्यादौ अन्त्योपधावृद्धयोरप्राप्तिविषये आदिवृद्धेश्चरितार्थेनानवकाशत्वाभाव इत्य- भिप्रायेण भाष्यकृता 'इह तदभाव' इत्युक्तम् । सामान्यविशेषभावो बाधहेतुः, स चेह नास्तीति कैयटस्तदाशयमाह—धातोरेकाच इत्यादिष्वितिपदे अतद्गुणसंविज्ञानबहु- व्रीहिणा 'नित्यं कौटिल्य' इत्यादेः सङ्ग्रहः । अत्र हि “अथैतेभ्यः क्रियासमभिहारे यङा भवितव्यमिति प्रश्ने उत्तरयोर्विग्रहेण विशेषासम्प्रत्ययान्नित्यग्रहणेनानर्थक्यं क्रिया- समभिहारे च नैतेभ्यो यङा भवितव्यमि”ति भाष्यकृतोक्तम् । द्वितीयवार्तिके चकारेण विशेषासम्प्रत्ययादित्यस्य अनुकर्षणाय चकारः कृतः । क्रियासमभिहारे यत्र यङ् तत्र तदन्ताद्विशेषस्य 'भृशं जपती'त्याद्यर्थविशेषस्याप्रतीतिरिति स न भवति । यद्यनुवादे- ऽप्येतन्न्यायसञ्चारः स्यात्तदा न्यायेनैव 'धातोरेकाच' इत्यस्य बाधसिद्धेर्विशेषासम्प्रत्य- या़दिति अनुकर्षक-चकारोपादानवैयर्थ्यापत्तिरिति भावः ॥ ५८ ॥ तृतीयं बाधबीजं प्रपञ्चयति —क्वचित्त्विति । सर्वथेति । कृतेऽप्यचारितार्थ्ये सतीति भावः । चतुर्थन्तु सूत्रारम्भसामर्थ्यरूपं तत्समानमूलकत्वेनास्यैव प्रपञ्चभूतत्वादत्र पृथक्- नोक्तमपि प्रागुक्तमवगन्तव्यम् । क्वचिदपवादविषयेऽपीति । कृतेऽचारितार्थ्ये अपवाद इत्यर्थः । अत्रेति । अस्मिन् प्रकरणे इत्यर्थः । मूले—तदेतदिति । बाधकोत्तरप्राप्तिमदुत्सर्गकर्तृकं भवनमिति तदर्थः । उत्सर्गशास्त्राप्राप्तौ न तद्भवतीत्यत उक्तम्, मूले—क्वचिदिति । मूले बाधकशब्दः सर्वथा निरवकाशत्वमूलक-बाधकत्वावच्छिन्नपरः ।