परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

An exact line-by-line transcription of the text from the image:

११८ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३२५ अनुनासिकोच्चारणाद्विवक्षा बोध्या । ‘पथिमथ्यृभुक्षामि’त्यादौ स्थान्यनु- रूपतया अनुनासिक एवोच्चारणीये निरनुनासिकोच्चारणात्तद्विवक्षा । एतदर्थमेव ‘असति यत्न’ इत्युक्तम् । न चैवमस्थ्यादीनां ‘नब्विषयस्ये’त्याद्युदात्ततया अन्त्यादेशस्यानङः स्थान्यनुरूपेऽनुदात्त एवोच्चारणीये उदात्तोच्चारणं विवक्षार्थं भविष्यतीति कथमस्य ज्ञापकत्वमिति वाच्यम्; परमास्थिशब्दादाम्वन्तोदात्त उदात्तगुण- कस्यापि स्थानित्वेन विवक्षायां मानाभावात् । "चतस्रर्याद्युदात्तनिपातनं करिष्यते, वधादेशे आद्युदात्तनिपातनं करिष्यते, पदादयोऽन्तोदात्ता निपात्यन्ते, सहस्य स उदात्तो निपात्यत" इत्यादिभाष्यं तु एकश्रुत्याऽष्टाध्यायीपाठे क्वचिदुदात्ताद्युच्चारणं विवक्षार्थ- मित्याशयेन । 'त्रैस्वर्येण पाठ इति पक्षे तु ज्ञापकपरं भाष्यमिति कैयटादयः । परे तु निपातनं नाम अन्यादृशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्यादृशप्रयोगकरणम्, तत्तद्रूपाद्यत्नात्तत्र तत्रोदात्तादिविवक्षा । ‘तिसृचतस्रि’त्यत्र द्वन्द्वप्रयुक्तेऽन्तो- दात्ते उच्चारणीये आद्युदात्तोच्चारणमन्यत्र स्थान्यनुरूपे स्वर उच्चारणीये तत्तदुच्चारणं विवक्षार्थम् । सम्पूर्णष्टाध्यायी आचार्येणैकश्रुत्या पठितेत्यत्र न मानम् । क्वचित्पद- स्यैकश्रुत्याऽपि पाठः, यथा ‘दाण्डिनायनादि’सूत्रे ‘ऐक्ष्वाके’ति । यद्यप्य- ध्येतार एकश्रुत्यैव अङ्गानि पठन्ति ब्राह्मणवत् ; तथापि व्याख्यानतोऽनु- नासिकत्वादिवत् उदात्तनिपातनादिज्ञानमित्याहुः । विधेयाण्विषये त्वप्रत्यय इति निषेधान्न गुणाभेदकत्वेन सवर्णग्रहणम् । अत एव ‘घटवदि’त्यादौ मतोर्मस्य नानुनासिको वकारः । अत एव तद्भानासा- अदोषात् । स्पष्टं चैतत्तत्रैव सूत्रे शेखरशब्दरत्नयोरिति बोध्यम् । स्थान्यनुरूप इति । यथा वधादौ हन्त्यनुरूपेऽन्तोदात्ते उच्चारणीये आद्युदात्तोच्चारणं विवक्षार्थमिति भावः । न च हन्धातुरेकाच्त्वाद्दन्तोदात्त आयुदात्तश्चेति आद्युदात्तवधादेशोच्चारणमपि तदनुरूपमेवेत्येतदसङ्गतमिति वाच्यम् ; वधादेशस्य स्थानिवत्त्वेन धातुत्वात् ‘धातोरि’- त्यन्तोदात्तस्योचिततया आद्युदात्तोच्चारणस्य तदनुरूपत्वाभावात् । हन्धातोर्वस्तुत आदेरुदात्तत्वेऽपि ‘धातोरि’त्यनेन अन्तोदात्तत्वेनैव साधुत्वविधानात् तेन रूपेणैव तस्या- भिव्यक्तेस्तादृशे वधादेशे कर्तव्ये आद्युदात्तोच्चारणं विवक्षार्थमित्याशयादिति दिक् । तद्भानासामिति । नन्वत्र तसौ मत्वर्थ इत्यत्र दकारप्रश्लेषेण भत्वान्न दोष