परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१३२-१३३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३३७ ननु ‘जभोऽचि, रधेश्च, नेटचलिटी’त्येव सूत्र्यतां किं दीर्घधिग्रहणे- नेत्यत आह— पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान् ॥ १३२ ॥ —: ❀ :— प्रतिवाक्यं भिन्नवाक्यार्थबोधकल्पनेन गौरवं स्पष्टमेव । परन्तु भाष्या- सम्मतेयम्, ‘टाङसि’ति सूत्रस्थभाष्यविरुद्धा च । तत्र च इनादेशे इकारप्रत्याख्यानं योगविभागेनैव कृतमिति बहवः ॥ १३२ ॥ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ १३३ ॥ ग्रहणस्य फलान्तराप्रदर्शनेन तस्य यङ्लुग्व्यावर्तकत्वमेव भाष्याभिमतमिति स्पष्टमेव । किञ्च—तत्तद्गणप्रयुक्तश्यन्नादिवारणमप्यशक्यम्, यङ् लुगन्तस्यादादौ पाठस्य भ्वादि- यङ्लुगन्तप्रकृतिकशपो निवर्तनेन चारितार्थ्यात् । यङ्लुकश्छान्दसत्वकल्पनया तत्तत्कार्यं- वारणं तु उक्तयुक्त्याऽयुक्तमेवेति प्राहुः ॥ १३१ ॥ गरीयानिति । अतिशयगौरवविशिष्ट इत्यर्थः । गौरवस्य क्लेशजनकत्वेन हेयत्वं लोकप्रसिद्धमिति नापूर्वमिति बोध्यम् । गौरवमेव उपपादयति—प्रतिवाक्यमिति । प्रत्येकं भिन्नसामग्र्या अपेक्षितत्वात्तस्यां चानेकपदार्थसम्मेलनावश्यकतया गौरवं स्फुटमेवेत्यर्थः । भाष्यासम्मतेति । ईदृश- गौरवस्य कुत्रापि तेनानुक्तेरिति भावः । ननु ‘अप्रतिषिद्धमि’ति न्यायात् लोकसिद्धाया अस्या भाष्यानुमतत्वमित्यत आह—टाङसीतीति । बहव इति । परे तु—तद्भाष्यमेकदेश्येव ; अत एव ‘ऋलृक्’ सूत्रादौ भाष्यकृता कृतं “महतो वंशस्तम्बाल्लट्वाऽनुकृष्यत” इत्यनेन स्वल्पगौरवस्य महता क्लेशेन वार्तिककृता कृतस्य परिहारस्यावहेलनं सङ्गच्छते । किञ्च—वर्णगौरवात् योगविभाग- गरीयस्त्वस्योक्तभाष्यविरुद्धत्वेऽपि निरुक्तपरिभाषायां लोकसिद्धायां भाष्यविरोधाभाव इति वदन्ति ॥ १३२ ॥ अर्धमात्रालाघवेनेति । हेतावेषा तृतीया । अर्धमात्रालाघवजन्यमुत्सवं पुत्रोत्सवम् = पुत्रोत्सवसदृशं मन्यन्ते, पुत्रोत्सववत् सन्तुष्यन्तीत्यर्थः । अन्ये तु—प्रकृत्यादित्वादेषा तृतीया । अर्धमात्रालाघवाभिन्नं पुत्रोत्सवम् = पुत्र- जन्मरूपं सुखजनकं व्यापारं मन्यन्ते इत्यर्थः । तथा च विशिष्टसुखजनके पुत्रजन्मरूपे व्यापारे अर्धमात्रालाघवाभेदबोधने तादृशसुखजनकत्वमुक्तलाघवस्यार्थात् सिद्ध्यति । किञ्च—अत्रापि शब्दशेषेण अर्धमात्रालाघवेनापि पुत्रोत्सवं वैयाकरणा मन्यन्ते, किमुत ततोऽधिकलाघवेनेति ‘कैमुतिक’न्यायेन मात्रादिकृतलाघवस्याऽऽदरणीयतामाहुः । ४३