परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

३३८ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- 'एओङ्-ऐऔच्'सूत्रयोर्ध्वनितैषा भाष्ये । तत्र अनेकपदघटितसूत्रे प्रायेण पदलाघवविचार एव, न तु मात्रालाघवविचार इति 'ऊकालोऽच्, अपृक्त एकाल्'त्यादिसूत्रेषु भाष्ये ध्वनितम् । तत्र हि सूत्रे "अल्ग्रहणहल्ग्रह- णयोर्विशेषविचारे संज्ञायां हलग्रहणं 'प्यक्षत्रि'ये'ति सूत्रे अणिञोरिति वाच्य- मिति त्रीणि पदान्यल्ग्रहणे तदेकं स्वादिलोपे हलग्रहणं प्येति सूत्रे अणिञो- रिति न वाच्यमपृक्तस्येति वाच्यमिति त्रीण्येव पदानीति नास्ति लाघवकृतो विशेषः" इत्युक्तम् । "अचि श्न्वो'रिति सूत्रे इण् इत्येव सिद्धे य्वोरिति संमृद्य ग्रहणाच्च पूर्वेणेण्ग्रहणं तत्र विभक्तिनिर्देशे संमृद्य ग्रहणे च सार्धास्तिस्रो मात्रा इण्ग्रहणे

ध्वनितैवेति । 'कैमुतिक'न्यायसूचितार्थविशिष्टेत्यर्थः । तत्र हि "सन्ध्यक्षरेषु तपरो- पदेशाभावे एचो ह्रस्वानुशासनेषु अर्धैकारार्धौकारयोर्वारणार्थम् 'एच इग्घ्रस्वादेशे' इति सूत्रं कर्तव्यमि"त्युपक्रम्य "यदि हि तौ स्यातां तावेवायमुपदिशेत्" इत्युक्तम् । तथा च प्रत्येकमेङिः एकमात्र लाघवानुरोधेन "तावेवायमुपदिशेदि"ति वदता भाष्यकृतैतदर्थं सूचित इति स्पष्टमेव । इत्यादिसूत्रेष्विति । आदिना 'प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः, एओङ्, ऐऔजि'त्यस्य परिग्रहः। इत्युक्तमिति । अन्यथा मात्रालाघवकृतविशेषस्य सत्त्वात्तद- सङ्गतिः स्पष्टैव । केचित्तु—संज्ञाशब्दानां सार्धमात्रिकत्वेन मात्रालाघवकृतविशेषाभावादुक्तयुक्त्या पदलाघवकृतविशेषाभावाच्च लाघवकृतविशेषाभावोपपादनप्रयुक्तविरोधाभावेन, 'अचि श्न्व'ति सूत्रोक्तभाष्यविरोधेन चानेकपदघटितसूत्रेषु मात्रालाघवविचारो नास्तीत्युक्त- मयुक्तमेव। 'अपृक्त' इति सूत्रमेव सार्धमात्रिकत्वं संज्ञानामित्यत्र मानम् । 'ऊकाल' इति सूत्रे पदगौरवप्रदर्शनेन मात्राकृतगौरवस्यापि स्पष्टमुक्तप्रायतया पृथङ् नोक्तमिति न तद्विरोधलेशोऽपि । अनुगमप्रस्तावे प्रायपदनिवेशनं तु तदसामर्थ्यबोधनमेवेति प्राहुः । संमृद्य ग्रहणादिति । आदेशेन स्थानिनौ निवर्त्त्य 'य्वोरि'त्यादेशरूपेण ग्रहणा- दित्यर्थः । इण्ग्रहणे तिस्रो मात्रा इतीति । 'य्वोरि'त्यस्य स्थाने इण् इत्युच्चारणे 'इण्,

तावेवायमुपदिशेदितीति । नन्वेवं मात्रिकयोरेव गुणसंज्ञा स्यात्, तपरत्वादिति चेन्न । तत्र 'ए-ओ' इति स्वरूपयोर्दीर्घयोर्निर्देशात् । एवमपि अर्धमात्रालाघवं भवति । मूले—अपृक्तस्येति वाच्यमितीति । अपृक्तशब्दस्य संज्ञाशब्दत्वादखण्डत्वमिति तात्पर्यम् ॥ १३३ ॥ इति श्रीवैयाकरणप्रवर-'गणपति-शास्त्रि-मोकाटे'कृततत्त्वप्रकाशिकाभिधे 'भूति'व्याख्याने शास्त्रशेषनामकं तृतीयं प्रकरणम् ।