प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

चतुर्थोऽङ्कः । १४५

---

वस्तुविचारः—( उपविश्य ) देव, एष ते किंकरः संप्राप्तः, आज्ञयानु- गृह्यताम् । राजा—महामोहेन सहास्माकं संप्रवृत्तः सङ्ग्रामः। तदत्र कामस्तस्य प्रथमो वीरः । तस्य च प्रतिवीरतयास्माभिर्भवान्निरूपितः । वस्तुविचारः—धन्योऽस्मि । येन स्वामिनाहमेवं संभावितः । राजा—अथ कया शस्त्रविद्यया भवान्कामं जेष्यति । वस्तुविचारः—आः पञ्चशरः कुसुमधन्वा कामो जेतव्य इत्यत्रापि शस्त्रग्रहणापेक्षा । पश्य—

---

किङ्करः-भृत्यः । 'किङ्कुर्यामिति यः पृच्छेत् तमाहुः किङ्करं बुधाः' इति स्मर- णात् स्फोटोऽस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थः । सम्प्राप्तः-आगतः आज्ञयाऽनुगृह्यताम्-आदेश- प्रदानेन कृतार्थ्यताम् । अस्माकम्-विवेकादीनाम् । सम्प्रवृत्तः-प्रारब्धः । सङ्ग्रामः-युद्धम् । तस्य महामोहस्य प्रथमो वीरः-मुख्यो योधः । प्रतिवीरतया-प्रतियोधभावेन भवान्- वस्तुविचारः । निरूपितः-निर्वाचितः । एवं सम्भावितः-कामेन सह योद्धुं वृतः । योद्धारो हि बलवता रिपुणा सह युद्धा- वसरलाभमुत्सवं मन्यन्ते, अत एव वस्तुविचारस्येदमुक्तिः । कया शस्त्रविद्यया-केन शस्त्रप्रयोगेण । जेष्यति-अभिभविष्यति । पञ्चशरः-पञ्चैव शरा यस्य सः पञ्चशरः । बाणाल्पता जेयतां ध्वनयति । नन्वेक- मेव वीर्यवदस्त्रं तस्यापराजयेतां प्रत्याययेत्तत्राह-कुसुमधन्वेति० शस्त्रग्रहणापेक्षा शस्त्रप्रयोगावश्यकता । नास्ति तादृगल्पवीर्यस्य कामस्य जयाय शस्त्रप्रयोगस्यावश्य- कता, मयोपायेनैव तज्जयस्य कर्तुं शक्यत्वादिति भावः ।

---

वस्तुविचार—( बैठकर ) देव, आपका यह दास उपस्थित है, आज्ञा देकर अनु- गृहीत करें । राजा—महामोहके साथ हमारा युद्ध छिड़ गया है, उसमें काम उसका मुख्य योद्धा है, उसका प्रतियोद्धा हमने आपको चुना है । वस्तुविचार—मैं धन्य हूँ । जिसे स्वामीने इस प्रकार सम्मानित किया है । राजा—आप किस शस्त्रविद्यासे कामको जीतेंगे ? वस्तुविचार—पञ्चशर और पुष्पचाप कामको जीतना है इसमें शस्त्रकी क्या आव- श्यकता है ? देखिये— १० प्र० च०