प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

दृढतरमपिधाय द्वारमारात्कथंचि- त्स्मरणमपरिवृत्तौ दर्शने योषितां च । परिणतिविरसत्वं देहबीभत्सतां वा प्रतिमुहुरनुचिन्त्योन्मूलयिष्यामि कामम् ॥ ११ ॥ राजा—साधु साधु । वस्तुविचारः—अपि च— विपुलपुलिनाः कल्लोलिन्यो नितान्तपतज्झरी- मसृणितशिलाः शैलाः सान्द्रद्रुमा वनभूमयः । यदि शमगिरो वैयासिक्यो बुधैश्च समागमः क्व पिशितवसामय्यो नार्यस्तथा क्व च मन्मथः ॥ १२ ॥ दृढतरमिति० आरात् समीपे अविलम्बेनेति तात्पर्यम् योषितां स्त्रीणाम् दर्शने अवलोकने च अपरिवृत्तौ ततोऽपरावर्त्तने तदासक्तावित्यर्थः द्वारम् मार्गभूतम् स्मर- णम् कथञ्चित् केनापि प्रकारेण दृढतरम् अतिदृढभावेन अपिधाय मुद्रयित्वा परिणति- विरसत्वम् सम्भोगान्तकाले वैरस्यावहत्वं वार्द्धके वा तथात्वम्, देहबीभत्सताम् नारी- देहस्य मलमूत्राद्याविलत्वं वा प्रतिमुहुः भूयः अनुचिन्त्य भावयित्वा कामम् काम- विकारम् उन्मूलयिष्यामि नाशयिष्यामि, अनतिविलम्बेनैवाहं स्त्रीणां दर्शने तदा- सक्तौ च मार्गभूतं स्मरणमतिदृढभावेन विधास्यामि, तदनन्तरं च परिणामवैरस्य- देहबीभत्सताद्यनुभावनेन कामस्यात्यन्तिकमुच्छेदं विधास्यामीत्यर्थः । अधिबलं वृत्तम्, तल्लक्षणं यथा-‘तोटकस्याप्यथा वाच्यं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः ॥ ११ ॥ विपुलपुलिना इति० यदि विपुलपुलिनाः विस्तारिततटभूमयः कल्लोलिन्यः नद्यः, नितान्तं बहुलं पतन्तीभिः स्खलन्तीभिः झरीभिः निर्झरैः मसृणिताः स्निग्धतां प्रापिताः शिलाः प्रस्तरखण्डाः येषाम् तादृशाः पतन्निर्झरस्निग्धाः शैलाः पर्वताः, सान्द्रद्रुमाः घनवृक्षमालापरीता वनभूमयः काननभुवः वैयासिक्यः व्यासप्रोक्ताः शमगिरः शान्तिकथाः, बुधैः पण्डितैश्च समागमः मिलनम्, ( स्युः ) ( तदा ) किसी प्रकारसे स्मरणरूप द्वारको दृढ रूपसे मूंद कर स्त्रियोंमे आसक्ति छोड़कर, उनके दर्शनमें प्रतिक्षण उनके सम्भोगको परिणतिविरसता तथा देहकी बीभत्सताका विचार करके कामको उन्मूलित कर दूंगा ॥ ११ ॥ राजा—साधु साधु । वस्तुविचार—और—यदि चौड़े तटवाली नदियाँ, वर्षाके जलसे चिकनी शिला वाले पर्वत, घना झाड़ोंवाले वनस्थल और व्यासकी शान्तिमयी वाणी है तो फिर मांसवसामयी स्त्रिया और काम क्या करेंगे ॥ १२ ॥