प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

चतुर्थोऽङ्कः १४७ नारीति नाम प्रधानमङ्गं कामस्य । तेन तस्यां जितायां तत्सहायाः सर्व एव विफलारम्भा भङ्गमासादयिष्यन्ति । तथाहि— चन्द्रश्चन्दनमिन्दुधामधवला रात्रिर्द्विरेफावली- झङ्कारोन्मुखरा विलासविपिनोपान्ता वसन्तोदयः । मन्द्रध्वानघनोदयाश्च दिवसा मन्दाः कदम्बानिलाः शृङ्गारप्रमुखाश्च कामसुहृदो नार्यां जितायां जिताः ॥ १३ ॥ तदलमतिविलम्बेन । आदिशतु स्वामी । पिशितवसामय्यः मांसमज्जप्रचुराः नार्यः स्त्रियः क्व तथा मन्मथश्च क्व ? नामुयोः कोऽपि प्रभावः स्यादिति भावः । विपुलपुलिनकल्लोलिनीलाभाद्-विविक्ततया चित्त- स्थैर्यम् , निर्झरस्निग्धशिलोपलब्ध्या विचारभूमिप्राप्तिः, सान्द्रद्रुमवनभूमिलाभाज्जी- वनौपयिकफलाहरणसंभावना, वैयासिकीनां शमगिरां लाभाच्छ्रवणोत्तरभाविचिन्त- नावसरप्राप्तिः, बुधैः समागम इति जायमानशङ्काभ्युदारास्तदेवं स्थितौ कामस्य कामिन्या वा प्रभावो न प्रसर्तुमर्ह इति भावः । हरिणीवृत्तम् ॥ १२ ॥ प्रधानम्-मुख्यम् । तस्याम्-नार्याम् । तत्सहायाः-कामस्य पोषकाः । विफला- रम्भाः-निष्फलप्रयासाः । भङ्गम्-पराजयम् । आसादयिष्यन्ति-प्राप्स्यन्ति । चन्द्र इति० चन्द्रः शशी, चन्दनम् आलेपनम् , इन्दुधामधवला रात्रिः चन्द्र- किरणोज्ज्वला निशा, झङ्कारोन्मुखरा झङ्कारपरायणा द्विरेफावली भ्रमरमाला, विलासविपिनोपान्ताः क्रीडाकाननपरिसराः, वसन्तोदयः मधुसमयसमागमः, मन्द्र- ध्वानघनोदयाः गभीरशब्दयुतमेघश्यामाः दिवसाः, मन्दाः मन्थरचारिणः कदम्बा- निलाः कदम्बवनवायवः, शृङ्गारप्रमुखाः शृङ्गारो वेशभूषादिरतत्प्रधानाः (काम- सहायाः) नार्यां स्त्रियाम् जितायां परास्तायाम् जिताः परास्ताः । आलम्बने जिते उद्दीपनानां निरालम्बनतयैव जेयत्वादिति भावः ॥ १३ ॥ अतिविलम्बेन-कालक्षेपेण । नारी ही कामका प्रधान अङ्ग है । नारीको जीतलें तो सभी उसके सहायक विफल प्रयास होकर हार मानेंगे । क्योंकि— चन्द्रमा, चन्दन, चांदनी रातें, भ्रमरमुखरित विलासवनका प्रान्त, वसन्तोदय, घन- गर्जनयुक्त दिवस, कदम्बाकार वायु, शृङ्गार प्रमुख कामके मित्र नारीको जीतनेसे जीत लिये जाते हैं ॥ १३ ॥ इसलिये अधिक विलम्ब करनेकी आवश्यकता नहीं है । महाराज आज्ञा दें ।