प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

१६४ प्रबोधचन्द्रोदयम् संयोगः पितृमातृबन्धुतनयभ्रातृप्रियाणां यदा सिद्धो दूरवियोग एव विदुषां शोकोदयः कस्तदा ॥ २५ ॥ मनः- (सानन्दम्) देवि, एवमेतत् यदाह वत्सः । तथाहि तावदव- धारयतु भवती । निरन्तराभ्यासदृढीकृतस्य सस्नेहसूत्रग्रथितस्य जन्तोः । जानासि किञ्चिद्भगवत्युपायं ममत्वपाशस्य यतो विमोक्षः ॥ २६ ॥ सरस्वती-वत्स, भावानामनित्यताभावनमेव तावन्ममतोच्छेदस्य प्रथमोऽभ्युपायः । तथाहि- तस्मिञ्जायमाने विद्वांसो न शोचन्तीत्यर्थः । संयोग एव वियोगञ्जनयतीति येन यस्य संयोगो जायते तेन समं तस्य वियोगोऽप्यवश्यंभावीति हेतोः परिग्रहापाये- ऽपि विद्वांसो न शोकेनाभिभूयन्त इति साराशयः । 'व्योम पुष्करमम्बरम्' इति, 'सांयात्रिकः पोतवणिक्' इति चामरः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २५ ॥ अवधारयतु-निश्चिनोतु । भवती-त्वं सरस्वती । निरन्तरेति० निरन्तराभ्यासदृढीकृतस्य-सार्वदिकानुशीलनबद्धमूलस्य सस्नेह- सूत्रग्रथितस्य प्रेमपूर्णान्तःकरणवृत्तिरूपरज्जुस्यूतस्य जन्तोः प्राणिनः ममत्वपाशस्य ममताबन्धनस्य यतः येन विमोक्षः अवसानम् भवति, अयि भगवति, (तादृशम्) किञ्चिदुपायम् कमपि प्रतिकारम् जानासि अवैषि ? अयि भगवति सरस्वति, किं भवती कमप्येतादृशमुपायं जानाति येन जन्तोः चिरन्तनाभ्यासबद्धमूलः स्नेहरज्जु- ग्रथितश्च ममत्वबन्धो विघटेतेत्यर्थः ॥ २६ ॥ भावानाम्-पदार्थानाम् । अनित्यताभावनम्-अस्थायित्वचिन्तनम् । ममतोच्छे- प्रिया का साथ हुआ करता है तब उनसे वियोग तो निश्चित ही है, फिर विद्वानों को इसमें क्या शोक करना है ? ॥ २५ ॥ मन-(आनन्दसे) देवि, यही बात है जो यह बच्चा कह रहा है। आप विश्वास करें । प्राणियों का ममत्वपाश निरन्तराभ्याससे दृढ़ हो गया है और स्नेहसूत्रमें पिरोया हुआ है, क्या आप ऐसा कुछ उपाय जानती हैं जिसके द्वारा उससे छुटकारा प्राप्त हो सके ॥ २६ ॥ सरस्वती-पदार्थों की अनित्यताका विचार ही ममतोच्छेदका प्रथम उपाय है ।