प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

१६६ प्रबोधचन्द्रोदयम् तदस्यार्द्रस्य शोकप्रहारस्य भेषजमाज्ञापयतु भगवती । सरस्वती—वत्स, नूनमुपदिष्टमेवात्र मुनिभिः । अकाण्डपातजातानामार्द्राणां मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधम् ॥ २६ ॥ मनः—एवमेव भगवत्येतद्दुर्निवारं तु चेतः । यतः— अप्येतद्वारितं चिन्तासन्तानैरभिभूयते । मुहुर्वातहतैर्बिम्बमभ्रच्छेदैरिवैन्दवम् ॥ ३० ॥ खेदतरङ्गैः मलिनं क्रियते लिप्यते । त्वदीयेनोपदेशेन यद्यपि ज्ञानं जन्म लभते परं शोकप्रवाहेण तन्निहूयत इत्याशयः । साङ्गरम्परितरूपकमलङ्कारः ॥ २८ ॥ आर्द्रस्य-सद्योजातस्य । शोकप्रहारस्य-खेददुःखस्य । भेषजम्-औषधम् । आज्ञा- पयतु-आदिशतु । अकाण्डेति० अकाण्डपातजातानाम् बाणप्रहारमन्तरैवोत्पन्नानाम् अथवा असमये प्ररूढानाम् आर्द्राणाम् सद्यः समुत्पन्नानाम् मर्मभेदिनाम् हृदयविदारिणाम् गाढशोक- प्रहाराणाम् भयङ्करशोकावेशानाम् अचिन्ता अननुध्यानमेवौषधम् प्रतिकारः, अस्तीति शेषः । बाणप्रहारजस्य क्षतस्य किञ्चिदन्यदौषधंस्तान्नाम परं शोकप्रहारस्य पुनर्हृदयं विध्यतो बुद्धेरपसारणमेव निवर्त्तकमिति भावः । अतस्त्वमपीमां परिग्रहेषु पतितामापदं चिन्तापथादपसार्यैव निर्वृतिमाप्तुं प्रभवसि नान्यथा तेन विस्मरता- मिति तात्पर्यम् ॥ २९ ॥ एवमेव भगवत्येतत्-भगवत्योक्तमेव शोकभेषजम् । दुर्निवारम्-दुर्निग्रहम् । अप्येतदिति० वारितम् निरुद्धम् (चिन्तां मा कृथा इति शतशः प्रतिबोधितम् ) अपि एतत् चित्तम् चिन्तासन्तानैः चिन्ताप्रवाहैः अभिभूयते स्ववशीक्रियते । ऐन्दु- वम् इन्दोरिदमैन्दवम् चन्द्रमसः बिम्बम् वाताहतैः वायुवशादुपनीतैः अभ्रच्छेदैः मेघखण्डैः इव यथा वायुवशाहतघनमालया चन्द्रबिम्बमाव्रियते तथैव बहुशो बोध्य- अतः इस ताजे शोकप्रहारकी दवा आप बतावें । सरस्वती—मुनिओं ने इस विषयमें उपदेश दिया ही है । अकाण्डमें आगत हृदयभेदी तथा नूतन गाढ़शोकप्रहारोका भूल जाना ही महौ- षध है ॥ २९ ॥ मन—यह तो ठीक है, किन्तु हृदय बड़ा दुर्निवार होता है। क्योंकि— इसे वारित कर दीजिये, फिर भी यह चिन्ताओंसे अभिभूत हो जाया करता है, जैसे चन्द्रबिम्ब वात-प्रेरित मेघखण्डसे ढक जाया करता है ॥ ३० ॥