प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

२०६ प्रबोधचन्द्रोदयम्

स नरकादिव पापफलाद्भयं भजति पुण्यफलादपि नाशिनः । इति समुज्झितकामसमन्वयं सुकृतकर्म कथंचन मन्यते ॥ ४ ॥ किन्त्वसौ प्रत्यक्प्रवणतां स्वामिनो विचिन्त्य कृतकर्तव्यमिवात्मानं मत्वा स्वयमेव धर्मः शून्यव्यापारोऽभूत् । शान्तिः-अथ तानुपसर्गान् गृहीत्वा, महामोहो निलीय स्थितस्तेषां को वृत्तान्तः । फलभोगविरसः-इहभोगः-सांसारिकविषयसुखावाप्तिः, अमुत्रभोगः-स्वर्गादिसुखानु- भवः । तयोर्विरसः-विरक्तः । मुमुक्षोः साधनचतुष्टयेष्वन्यतमोऽयमिहामुत्रफलभोग- विराग उक्तो वेदितव्यः । स नरकादिवेति० सः विरागयुक्तः पुरुषः पापफलात् पापप्रभवात् नरकात् निर- यात इव नाशिनः विनश्वरान् पुण्यफलात् स्वर्गादेश्पि भयं भजति बिभेति, 'यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इत्यादिश्रुत्या स्वर्गा- देश्रपि क्षयित्वमवधार्य पापादिव पुण्याद् विरज्यतीति भावः । इति- ( एवं सर्वेषामपि कर्मणां त्याज्यत्वेऽकर्मतापसङ्गे तद्वारणाय ) समुज्झितकामसमन्वयं कामसम्बन्धं विहाय निष्कामभावेन सुकृतकर्म पुण्यजनक कर्म कथञ्चन जीवने नान्तरीकतया केनापि प्रकारेण मन्यते कर्त्तव्यत्वेन जानाति । विरागयुक्तस्य पापनाशवत् पुण्य- नाशोऽप्यभिमतो भवति, पापपुण्याभ्यामुभाभ्यामपि जननीये देहसम्बन्धे द्वेषादत- स्तयोर्द्वयोरपि परिहेयत्वेऽकामभावेन सुकृतानुष्ठानं पापक्षयाय भवतिकर्त्तव्यं योगिनः, यथोक्तं 'नित्यनैमित्तिकैरेव कुर्वाणो दुरितक्षयम् । ज्ञानं च विमलीकुर्वन्नभ्यासेन च पाचयेत्' इति ॥ ४ ॥ असौ-धर्मः । प्रत्यक्प्रवणताम्-आत्मैकनिष्ठताम् । विचिन्त्य-तच्चेष्टाभिस्तर्क- यित्वा, कृतकर्त्तव्यम्-कृतकृत्यम् । काम्यकर्मफलत्यागेन नित्यनैमित्तिकानुष्ठानजनि- तोऽपूर्वाख्यो धर्मः विरक्तस्यान्तःकरणशुद्धिं सम्पाद्य ततः परं कृत्याभावात्स्वतो विर- मतीति तात्पर्यम् । तान्-कामादीन् । उपसर्गान्-सहावस्थाधिनः । गृहीत्वा-सहादाय । निलीय- उनको पापफल नरकसे उतना ही भय होता है जितना नश्वर पुण्यफल स्वर्गसे । अतः सकल काम्यफल निरभिलाष होकर वह किसी तरह केवल नित्यकर्म किया करते हैं ॥ ४ ॥ किन्तु जब धर्मने स्वामीको आत्मनिष्ठ देखा तो उसने अपनेको कृतकर्त्तव्य समझ लिया और व्यापार करना बन्द कर दिया । शान्ति-जिन उपसर्गों को साथ लेकर महामोह छिप गया था उमकी क्या स्थिति हैं ?