प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

क्रोधौर्वाग्निरपाकृतो विघटितास्तृष्णालताविस्तराः पारेतीरमवाप्तकल्पमधुना संसारवारांनिधेः ॥ ८ ॥ ( ततः प्रविशत्युपनिषच्छान्तिश्च ) उपनिषत्—सखि, कथं तथा निरनुक्रोशस्य स्वामिनो मुखमालोक- यिष्यामि । येनाहंमितरजनयोपेव सुचिरमेकाकिनी परित्यक्ता । शान्तिः—देवि, कथं तथाविधविपत्पतितो देव उपालभ्यते । उपनिषत्—सखि, न दृष्टा त्वया मे तादृशी दशा । येनैवं ब्रवीषि । मित्रम् सखा, कलत्रम् नारी, बन्धवः सुहृदः, त एव मकराः मत्स्याः, ग्राहाः जलचरा कुलीरादयस्तैर्ग्रहः ग्रहणम् तद्रूपाः ग्रन्थयः बन्धनानि शान्ताः प्रशमिताः, क्रोधौर्वाग्नि कोपरूपो वडवानलः अपाकृतः दूरतः परिहृतः, तृष्णालताविस्तराः लोभरूपाः समुद्र वल्लर्यः विघटिताः छिन्नाः, अधुना सम्प्रति संसारवारां निधेः संसाररूपस्य सागरस्य पारेतीरम् परतटम् अवाप्तकल्पम् प्राप्तमिव । सागरे तरणीये तरङ्गा आवृत्ता मकर ग्राहा वडवानलः सामुद्रिकलताश्च प्रतिबन्धमाचरन्ति, तद्वदस्य संसारस्यापि परंप रावाप्तौ पञ्चाविद्यादयः क्लेशाः, ममतावानि, मित्रकलत्रादयः, क्रोधो लोभश्च प्रति बध्नन्ति, तानेतानपास्याहं ज्ञानपथमारूढोऽस्मि तन्मन्येऽस्य संसारसागरस्य प पारं प्राप्तवानिवानि सञ्जात इत्याशयः । साङ्गं परम्परितं रूपकमलङ्कारः । शार्दूल विक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ८ ॥ तथा निरनुक्रोशस्य-तेन रूपेण निर्दयस्य । स्वामिनः-विवेकस्य । इतरजनये षेव-परस्त्रीव । एकाकिनी-स्वसम्बन्धवर्जिता । तथाविधविपत्पतितः-तादृशसङ्कटग्रस्तः । देवेन भवत्यास्त्यागो न निजेच्छया कृतः किन्तु परिस्थितिपारवश्येनैव, तन्नार्हति भवती देवे दोषमारोप्य तमुपालब्धु मित्यर्थः । उपालभ्यते-आक्रुश्यते । येनैवं ब्रवीषि-मया क्रियमाणं देवोपालम्भं नोचितं मन्यसे, यदि त्वं मदी- मकरोंके फेर से पिण्ड छुड़ाया, क्रोधरूप वडवानलको अपाकृत किया, तृष्णालता विभ्रमः विघटित किया, इस तरह अब संसारसागरका तट आसन्न हो रहा है ॥ ८ ॥ ( उपनिषद् और शान्तिका प्रवेश ) उपनिषत्—सखि, उस निर्दय स्वामीका मुख किस प्रकार देखूंगी, जिसने मुझे औ की स्त्रीकी तरह एकाकिनी छोड़ दिया । शान्ति—देवि, जब वह स्वयं उस तरहकी आपत्तिमें थे, फिर उनसे क्या शिकायत उपनिषत्—सखि, तुमने हमारी वह दशा नहीं देखी, इसीसे इस प्रकार कह