प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

२४६ प्रबोधचन्द्रोदय १२ मैत्रीकरुणा मुदिता उपेक्षा मैत्री, करुणा, मुदिता और उपेक्षा नामकी चार वृत्तियाँ मानी जाती हैं । पुण्यकृत्सु मैत्री, दुःखिषु करुणा, सुखिषु मुदिता, पापिषु उपेक्षा । इनके द्वारा चित्तकी शुद्धि मलनिवृत्ति होती है । १३ मधुमती मधुमती नाम—अभ्यासवैराग्यादिवशादपास्तरजस्तमोलेशसुखप्रकाशमयभाव- नयाऽनवद्य वैशारद्यविद्योतनरूपऋतंभरप्रज्ञाख्या समाधिसिद्धिः । १४ 'तीर्णाः क्लेशमहोर्मयः' अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः, तत्रानित्येषु नित्यत्वाभिमानः, अनात्मनि च देहेन्द्रियादावात्मधीरविद्या । अस्मिता अहङ्कारः । रागोऽभिमतविषया- भिलापः । द्वेषोऽनभिमितेषु रोषः । अनभिनिवेशः कार्याकार्येष्वाग्रहः । ते हि पुरुषं क्लिश्नन्तीति क्लेशा इत्युच्यन्ते । १५ 'क्रिया भवच्छेदकरी न वस्तुधीः' 'भवस्य संसारस्य उच्छेदकरी क्रिया एव न वस्तु स्वरूपज्ञानम्' यही इसका भाव है । श्रुतशाखाका एक सूत्र है—'पञ्चहोतारं चाग्नीध्रे जुहुयात्स्वर्गकामः' इस सूत्रकी व्याख्या इस प्रकार की जाती है—'यः स्वर्गकामः स्यात् स पञ्चहोतारं पुरा प्रातरनुवा- कादाग्नीध्रं जुहुयादिति, स्वर्गशब्दस्यापरिमितनिःश्रेयसवाचकत्वान्मोक्षार्थता' इति । किञ्च -'स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्याम्' इत्यादि स्थलमें भी स्वर्गशब्द अपरिमित निःश्रेयसरूप मोक्षवाचक माना जाता है । किञ्च जीवन्मुक्तिः कैवल्यमुक्तिरपि कर्मसा- ध्यैव । तथा च श्रूयते—'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' ।