प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

परिशिष्ट २४९ नायकः—‘त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्साही । दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजो वैदग्ध्यशीलवान्नेता’ ॥ [इदमपि लक्षणमत्रत्ये नायके नान्वेति, तस्यालौकिकत्वादतो विलक्षणताऽस्य मन्तव्या] बीजम्—‘अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद्विसर्पति । फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजमित्यभिधीयते’ ॥ विन्दुः—‘अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्’ । कार्यम्—‘अपेक्षितं तु यत्साध्यमारम्भो यन्निबन्धनः । समापनं तु यत्सिद्धयैतत्कार्यमिति सम्मतम्’ ॥ सन्धिः—‘अन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति’ । पञ्चसन्धयः—‘मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्श उपसंहतिः । इति पञ्चस्य भेदाः स्युः०’ मुखम्—‘यत्रबीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मुखं परिकीर्त्तितम्’ ॥ प्रतिमुखम्—‘फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशितः । लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखञ्च तत्’ ॥ गर्भः—‘फलप्रधानोपायस्य प्रागुद्भिन्नस्य किञ्चन । गर्भो यत्र समुद्रभेदो हासान्वेषणवान्मुहुः’ ॥ विमर्शः—‘यत्र मुख्यफलोपाय उद्भिन्नो गर्भतोऽधिकः । शापाद्यैः सान्तरायश्च स विमर्श इति स्मृतः’ ॥ निर्वहणम्—‘बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथातथम् । एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणञ्च तत्’ । [ एषां या न्यङ्गान्यत्र प्रकाशे समायातानि तानि तत्रैव सलक्षणं निर्दिष्टानीति तत एवावसेयानि ] नायकादिनिरूपणम् नायकः—विवेकः ( आध्यात्मिको भावविशेषः ) नायिका—उपनिषद्देवी ( विद्याप्रभेदः ) स्थायिभावः—निर्वेंदः । उद्दीपनविभावाः—तपोवनरामकथादयः । सात्विकः—हर्षपुलकादयः । व्यभिचारिणः—मतिधृतिहर्षादयः । रसः—शान्तः । गुणः—प्रसादमाधुर्य्ये ।