प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

कल्पान्तवातसंक्षोभलङ्घिताशेषभूभृतः । स्थैर्यप्रसादमर्यादास्ता एव हि महोदधेः ॥ ६ ॥ अपि च । भगवन्नारायणांशसंभूता भूतहिताय तथाविधाः पौरुष- भूषणाः पुरुषाः क्षितिमवतीर्य निष्पादितकृत्याः पुनः शान्तिमेव प्रपद्यन्ते । यथा परशुराममेवाकलयतु भवती तावत् । येन त्रिःसप्तकृत्वो नृपबहुलवसामांसमस्तिष्कपङ्क-

---

प्रतिष्ठापयितुम् । संरम्भः उग्रः प्रयासः । कर्णेनोपद्रुतं कीर्त्तिवर्माणं स्वपदे स्थापयि- तुमेवास्यायं प्रयत्न इति भावः । मोहेन प्रक्षुभ्यमानस्य पुरुषस्य । स्वरूपावासये एव विवेकस्य सकलप्रयास इति ध्वनिः । कल्पान्तेति० कल्पान्ते प्रलयकाले यो वातः प्रपञ्चानिलस्तेन यः संक्षोभः उद्वेली- भवनम् तेन लङ्घिताः आत्मनि निलीनाः कृता अशेषभूभृतः । सर्वेऽपि पर्वता येन तस्य प्रलयकालप्रबलानिलसञ्चारक्षुब्धतया सकलानपि पर्वतान्स्वपयःपूरेऽन्तरयत इत्यर्थः । महोदधेः सागरस्य (प्रलयसमयापाये) ता एव प्राचीना एव स्थैर्यप्रसादम- र्यार्दाःभवन्तीति शेषः । स्थैर्यम् निश्चलता, प्रसादः स्वच्छता, मर्यादा वेलानुलङ्घनम् । यथा प्रलयकाले समुद्वेलोऽपि सागरः पुनस्तत्समयापाये स्थिरः प्रसन्नो मर्यादितश्च भवति तद्वदयमपि गोपालः स्वभावसौम्यः सुहृत्कार्यवशात्तादृशीमुग्रतामङ्गीकृतवा- ञ्जाते तु तत्कार्ये पुनः सैवास्योपशमनिष्ठेति तात्पर्यम् ॥ ६ ॥ भगवन्नारायणांशसंभूताः—भगवदंशोद्भवाः । भूतहिताय-विश्वकल्याणाय पौरुष- भूषणाः-पराक्रमालङ्काराः । क्षितिमवतीर्य-पृथिव्यां जन्म गृहीत्वा । निष्पादित- कृत्याः-कृतकर्त्तव्याः । शान्तिमेव प्रपद्यन्ते-शान्तिनिष्ठा एव भवन्ति । परशुरामम् जमदग्निवंशालङ्कारम् भार्गवम् । आकलयतु-पश्यतु । सोऽपि भगवदवतारो भूभा- रोद्धाराय तास्ता घोराः क्षत्रियवधादिकाः क्रियाः कृत्वान्ते शममेव भेजे तद्वदयमपि भूपालो गोपाल इति भावः । येनेति० येन परशुरामेण त्रिःसप्तकृत्वः एकविंशतिवारान् नृपाणां हतक्षत्रियाणां

---

प्रलयकालकी हवासे समुद्रमें बाढ़ आती है जिसमे बडे बडे पर्वत डूब जाते हैं, परन्तु प्रलयके बाद समुद्रकी स्थिरता, प्रसन्नता तथा मर्यादा वही हो जाती है ॥ ६ ॥ भगवान् नारायण के अंशसे संसारकी भलाईके लिये उत्पन्न पराक्रमालङ्कृत तादृश नररत्न पृथ्वी पर अवतार लेते है और अपना कर्तव्य करके फिर शान्तिमे लीन हो जाया करते है । तुम सर्वप्रथम परशुरामको ही देखो— जिन्होंने इक्कीस बार राजगणके मांस-मज्जारूप तटसे घिरी क्षत्रियरुधिर नदीके