प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

प्रथमोऽङ्कः २१ तस्य च प्रवृत्तनिवृत्ती द्वे धर्मपत्न्यौ । तयोः प्रवृत्त्यां समुत्पन्नं महा- मोहप्रधानमेकं कुलम् । निवृत्यां च द्वितीयं विवेकप्रधानमिति । रतिः—आर्यपुत्र, यद्येवं तत्किं निमित्तं युष्माकं सोदराणामपि परस्पर- मेतादृशं वैरम् । (अज्जउत्त, जइ एवं ता किं णिमित्तं तुम्हाणं सोअराणंवि परोप्परं एआरिसं वैरम् ) कामः—प्रिये, एकाभिषप्रभवमेन सहोदराणा- मुज्जृम्भते जगति वैरमिति प्रसिद्धम् । पृथ्वीनिमित्तमभवत्कुरुपाण्डवानां अथो भूयस्तेन मनसो नः कामविवेकादीनाम् कुलद्वयम् मोहप्रधानमेकं विवेक- प्रधानञ्चापरम् इदम् जनितम् उत्पादितम् । परमब्रह्मणो मायासंसर्गे मनोऽजायत तेन निखिलमिदमुच्चावचभेदभिन्नं विश्वं निर्माय विवेकमोहप्रधानं कुलद्वयमजन्य- तेत्यर्थः । उक्तश्चायमर्थः श्रुतौ—'तुच्छेनाभ्यपिहितं यदासीन्मनसस्तन्महिम्नाऽजाय- तैकम् । कामस्तदग्रे समवर्त्तताधिमनसो रेतः प्रथम यदासीत्' इति ॥ अत्र प्रथम- महेश्वरपदेन ब्रह्मैव विवक्षितं तस्यैवांशतो मायासंसर्गे सर्गप्रवृत्तेः । विशेषतः परि- शिष्टेऽन्यत्र च द्रष्टव्यम् ॥ १७ ॥ तस्य मनसः । प्रवृत्तिः=औदासीन्यप्रच्युतिः । निवृत्तिः = औदासीन्यम् । धर्म- पत्न्यौ स्त्रियौ । प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्महेश्वरभोगसाधनत्वेनाप्रेततया धर्मपत्नीत्वेन रूपकम् । तयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्मध्ये । यद्येवम्—यदि भवदुक्त एव विवेकादिभिः सह भवतां संबन्धस्तदा । सोदरा- णाम्-समानपितृजातत्वेन सादेरत्वव्यपदेशः । परस्परमन्योन्यम् । वैरम् विरोधः । एकाभिषेति० सहोदराणाम् समानवंशजातानाम् वैरम् विरोधः एकाभिषप्रभवम् समानभोग्यवस्तुजनितम् एव जगति संसारे समुज्जृम्भते प्रथते इति प्रसिद्धम् प्रख्यातम् । तत्र दृष्टान्तमाह—पृथ्वीति० हि तथा भुवनक्षयकृत् संसारक्षयजनक- स्तथा तीव्रः अतिदारुणः । कुरुपाण्डवानां विरोधः पृथ्वीनिमित्तम् साम्राज्यार्थम् मनकी दो पत्नियां हैं प्रवृत्ति और निवृत्ति । उनमे प्रवृत्तिसे मोहकुलका और निवृत्तिसे विवेककुलका जन्म हुआ है । रति—आर्यपुत्र, जब ऐसी बात है तब आपलोगोंका सोदरोंके प्रति ऐसा वैर क्यों है ? काम—प्रिये, सहोदरोंमें समान वस्तुकी अभिलाषासे ही वैर बढ़ता है यह प्रसिद्ध ही है । कुरु और पाण्डवोंमें संसारको समाप्तकर देने वाला वह उग्र विरोध आखिर पृथ्वीके