प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

२२ प्रबोधचन्द्रोदयम् तीव्रस्तथा हि भुवनक्षयकृद्विरोधः ॥ १८ ॥ सर्वमेवैतज्जगदस्माकं पित्रोपार्जितं तच्चास्माभिस्तातवल्लभतया सर्व- मेवाक्रान्तम् । तेषां तु विरलः प्रचारः । तेनैते पापाः सांप्रतं पितरमस्मां- श्चोन्मूलयितुमुद्यताः । रतिः—शान्तं पापम् । आर्यपुत्र, किं तादृशं पापं विद्वेषणमात्रेण तैरा- रब्धम् । भवतु । अस्योपायः को वा मन्त्रितः ? ( सन्तं पावं । अज्जउत्त, किं एरिसं पावं विद्देसणमत्तेण तेहिं आरद्धं । होदु । अस्स उवाओ कोवि मन्तिदो ? ) अभवत् । सर्वंशानां विरोधः सदैव समानवस्तुलोभमूलको भवति महाभारतप्रव- र्तकः कुरुपाण्डवयोधिरोधो हि पृथिवीलोभनिमित्तक एवाभवदतोऽस्माकमपि विरो- धस्तथैवेति भावः । आमिषपदमत्र लक्षणया भोग्यवस्तुपरम् । वसन्ततिलकं वृत्तं, लक्षणमन्यत्रोक्तम् ॥ १८ ॥ एकाभिषाभिलाषमूलकं वैरमस्माकं विवेकादिभिरिति स्वोक्तं समर्थयति—सर्व- मेवेति० अस्माकम्-मोहादिकानाम् विवेकादीनाञ्च । पित्रा जनकेन मनसा । उपा- र्जितम्-अर्जितम् , मनसा हि जनितं जगत्तदुपार्जितत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । तच्च जगत् । अस्माभिः मोहपक्षीयैः । तातवल्लभतया-पितृस्नेहितया । सर्वम्-अविभक्तमखि- लम् । आक्रान्तम्-वशीकृतम् । तेषाम्-विवेकादीनाम् । विरलः क्वाचित्कः । प्रचारः प्रसरगम् । तेन स्वस्य देशाधिकारराहित्येन प्रचारवैरत्येन च । एते विवेकप्रभृतयः । पापाः पापकर्मणः । पितरम् जनकम् मनोरूपम् । अस्मान् मोहपक्षीयॉँश्च । उन्मू- लयितुम् उच्छेत्तुम् । उद्युक्ता प्रवृत्ताः । लोकेऽपि सपत्नीद्वयसन्ततिमध्ये तातव- ल्लभदलं धनमधिकुरुतेऽन्यच्च दलं ततो वञ्चितं तिष्ठति तच्च तेन दुःखेन पीडितं सदुपायान् कृत्वा पितरं भ्रातृँश्च वैमात्रेयानून्मूलयितुं यतत इति प्रसिद्धम् । 'शान्तं पापम्' इति श्रुतस्य वृत्तस्य शब्दस्य वा समधिकनिन्द्यताद्योतनाय प्रयुज्यते । विद्वेषणमात्रेण केवलेन द्वेषेण । एतादृशम्-पितृभ्रातॄणां चोन्मूलन रूपम् । आरब्धम्-कर्त्तुमभिलष्य व्यापृतम् । मन्त्रितः-चिन्तितः । लिये ही तो हुआ था ॥ १८ ॥ इस सारी दुनियाँको हमारे पिता मनने ही अर्जित किया, पिताके लाड़ले होनेके कारण उस पर हम अधिकार किये हैं । उनलोगोंको कम स्थान मिला है । इसलिये यह पापी विवेक आदि हमलोगोंको और पिताजीको उखाड़ फेंकना चाहते हैं । रति—पाप दूर हो, आर्यपुत्र, क्या विरोध होने भरसे उनलोगोंने इतना भारी पाप करना चाहा है। अस्तु, आप लोगोंने इसका क्या उपाय सोचा है ?