प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

समालोचन। २ एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्त्ववित् ॥ धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥ सर्वशास्त्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रदर्शकम् । नाट्यसंज्ञमिमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम् ॥ जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतिमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसादाथर्वणादपि ॥ वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा ललितात्मकम् ॥ आज्ञापितो विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयं योग्यान्प्रयोगं चास्य तत्त्वतः ॥ एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने । अभवन् क्षुभिताः सर्वे दैत्याये तत्र सङ्गताः ॥ देवतानामृषीणाञ्च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् । कृतानुकरणं लोके नाट्यमित्यभिधीयते ॥ शारदातनयने भी अपने 'भावप्रकाशन' नामक प्रसिद्ध ग्रन्थमें लिखा है:— 'कल्पस्यान्ते कदाचित्त दग्ध्वा लोकान् महेश्वरः । स्वेमहिन्नि स्थितः स्वैरं नृत्यन्नानन्दनिर्भरम् ॥ मनसैवासृजद्विष्णुं ब्रह्माणं च महेश्वरः । नियोगाद्देवदेवस्य ब्रह्मा लोकानथासृजत् ॥ दृष्ट्वा स देवदेवस्य पुरावृत्तमथास्मरत् । दिव्यं चारित्रमैशं मे कथमध्यक्षतामियात् ॥ इति चिन्तापरे तस्मिन्नभ्यागान्नन्दिकेश्वरः । स नाट्यवेदमध्याप्य सप्रयोगं चतुर्मुखम्॥ उवाच वाक्यं भगवान्नन्दी तच्चिन्तिताथँवित् । नाट्यवेदोपदिष्टानि रूपकाणि च यानि तु ॥ विधाय तेषामेकं तु रूपकं लक्षणान्वितम् । भरतेषु प्रयोक्तव्यं त्वया सम्यग् विजानता ॥ तस्मिन्प्रयुक्ते भरतैर्भावाभिनयकोविदैः । प्राक्तनानि च कर्माणि प्रत्यक्षाणि भवन्ति ते ॥ एवं ब्रुवन्नन्तरधान्नन्दी स भगवान्प्रभुः । श्रुत्वैतद्वचनं प्रीतो ब्रह्मा दैवैः समन्वितः ॥ ततस्त्रिपुरदाहाख्यं रूपकं सम्यगभ्यधात् । अध्याप्य भरतानेतत् प्रयुङ्ग्ध्वमिति चाब्रवीत् ॥ ततस्त्रिपुरदाहाख्ये कदाचिद् ब्रह्मसंसदि । प्रयुज्यमाने भरतैर्भावाभिनयकोविदैः ॥ तदेतत्प्रेक्षमाणस्य मुखेभ्यो ब्रह्मणः क्रमात् । वृत्तिभिः सह चत्वारः शृङ्गाराद्या विनिर्गताः ॥ उपर्युक्त समीक्षा तथा उद्धरणोंसे यह असन्दिग्ध रूपसे कहा जासकता है कि सस्कृत नाटक साहित्यने अपने क्रमबद्धविकासमे वैदिकवाङ्मय, इतिहास तथा पुराणों से ही प्रेरणा पाई है । हाँ, इसमें मतभेद नहीं हो सकता कि भारतीय नाटकोंके विकासमे पर्याप्त काल लगा होगा ।