प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

प्रथमोऽङ्कः ३६ इत्थियाओ जांओ सरसंपउत्तस्स वा धम्मात्थवावारप्पत्तिअस्स भत्तुणो हिअअत्थिदं विहणन्दि ) राजा—प्रिये, मानिन्याश्चिरविप्रयोगजनितासूयाकुलाया भवे- च्छान्त्यादेरनुकूलनादुपनिषद्देव्या मया संगमः । तूष्णीं चेद्विषयानपास्य भवती तिष्ठेन्मुहूर्तं ततो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिधामचिरहात्प्रातः प्रबोधोदयः ॥ ३० ॥ तस्य-धार्मिककृत्यरूपेण समासक्तस्य । भर्तुः-स्वामिनः । हृदयस्थितम्-मनोगतम् । विघ्नन्ति-प्रतिबध्नन्ति । अतो मम हृदये त्वामुपनिषद्वसक्तं दृष्ट्वा नेष्योर्दिष्यति, तवेयं प्रवृत्तिः परोपकारार्थेति कृत्वापि मम नेर्ष्यासम्भवः, स्वरसतोऽपि तव तथा प्रवृत्तौ मादृश्योऽङ्गना नेष्यन्तीति प्रकरणार्थः । मानिन्या इति० चिरविप्रयोगजनितासूयाकुलायाः दीर्घकालव्यापकविरहसमुत्पा- दितेर्ष्यापूर्णायाः उपनिषद्व्याः शान्त्यादेस्तत्सख्याः कर्त्र्याः अनुकूलनात् सान्त्वनात् यदि मया विवेकेन सह सङ्गमः सहवासः स्यात् । उपनिषन्नामदेवी मम चिरं विरहेण मयि धृतेर्ष्याभावानां तत्सख्यः शान्त्यादयो यदि स्थितिबोधनेन शान्तां विधाय मया सह सङ्गमयेयुरित्यर्थः । भवती मतिः च चेत् यदि विषयान् सांसा- रिकभोगान् अपास्य विहाय मुहूर्तं क्षणं तूष्णीं निर्व्यापारम् तिष्ठेत् ततः तदा जाग्र- त्स्वप्नसुषुप्तिधामविरहात् जाग्रदाद्यभिमानस्थानाभावात् प्रबोधोदयः ज्ञानप्रकाशः प्रातः । अयमर्थः—शान्तेः सहायतयाऽनुकूलभावं गमिता विस्मृतेर्ष्यापनिषद्यदि मया सह सङ्गच्छेत, भवती मतिश्च कियन्तमपि कालं निर्व्यापारीभूय तिष्ठेत्तदा जाग्रदाद्य- भिमानस्थानाभावेन प्रबोधो जन्म लभेतेवेति । ज्ञानोदयेऽपेक्षिता सामग्री श्रवण- मननादय एव, तत्र विवेकस्योपनिषत्सङ्गः श्रवणरूपः मत्याश्च विषयान्तरवैमुख्यं मनननिदिध्यासनभावं भजते इति, शान्त्यादेरनुकूलनादिति च पात्रतायै अपेक्षितं अपने पतिके प्रयासमें रोडे अटकाती है । राजा—प्रिये, मानिनी, चिरवियोगजनित ईर्ष्या से व्याकुल उपनिषद् देवीको यदि शान्ति आदि मनाये तो वह मुझसे मिल सकती है और आप अगर कुछ समय के लिये तूष्णींभावका अवलम्बन करलें, तब जाग्रत् स्वप्न सुषुप्ति आदि के अभाव होनेसे प्रबोधका उदय हो सकता है ॥ ३० ॥