प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

४४ प्रबोधचन्द्रोदयम् वर्तते । तथा च यथैषः— ज्वलन्निवाभिमानेन ग्रसन्निव जगत्त्रयीम् । भर्त्सयन्निव वाग्जालैः प्रज्ञयोपहसन्निव ॥ २ ॥ तथा तर्कयामि । नूनमयं दक्षिणराढाप्रदेशादागतो भविष्यति । तदे- तस्मादार्यस्याहंकारस्य वृत्तान्तमनुस्मरिष्यामि । (इति परिक्रामति) (ततः प्रविशत्यहंकारो यथानिर्दिष्टः) अहंकारः—अहो, मूर्खबहुलं जगत् । तथाहि— नैवाश्रावि गुरोर्मतं न विदितं कौमारिलं दर्शनं तत्त्वं ज्ञातमहो न शालिकगिरां, वाचस्पतेः का कथा । साम्प्रतम्-अधुना, इत एवाभिवर्त्तते-अस्मदध्युषितप्रदेशमेवागच्छति । ज्वलन्निवेति० अभिमानेन स्वगौरवभावनया ज्वलन् दीप्यमानः इव जगत्त्रयीम् लोकत्रितयम् ग्रसन् कवलीकुर्वन् इव वाग्जालैः शब्दाडम्बरैः भर्त्सयन् निन्दन् इव प्रज्ञया बुद्ध्या उपहसन् उपहासं कुर्वन् इव दृश्यत इति शेषः ॥ २ ॥ 'तथा तर्कयामि' इत्यतः पूर्वम् 'यथैष ज्वलन्निवाभिमानेनेत्यारभ्य प्रज्ञयोपह- सन्निवेत्यन्तं वाक्यं योज्यं ततश्च यथैष प्रोक्तगुणकस्तथा तर्कयामीत्यन्वयार्थः, तर्क- प्रकारं चाग्रे वक्ष्यति—नूनमिति० । नूनम्-निश्चयेन । दक्षिणराढाप्रदेशात्-वाराणस्या परभागेऽवस्थिताद्गौडराष्ट्रात् । गौडराष्ट्रमहङ्कारवसतिरिति प्रसिद्धिमनुरुध्येत्थ- मुक्तम् । एतस्मात्-आगच्छतः पथिकात् । वृत्तान्तम्-समाचारम् । अनुस्मरिष्यामि- ज्ञास्यामि, यथानिर्दिष्टः-अभिमानेन ज्वलन्, जगत्त्रयीं ग्रसन्, वाग्जालं प्रसारयन् स्वां प्रज्ञां च प्रशंसन्नित्यर्थः । मूर्खबहुलम्—प्रायेणाज्ञानम्, पशुतुल्यमित्यर्थः । नैवाश्रावीति० गुरोः मीमांसकैकदेशिनः प्रभाकरस्य मतम् सिद्धान्तः नैव अश्रावि जिस प्रकार यह— अभिमानसे दमक रहा है, सारे त्रिलोकको ग्रस्तकर रहा है, अपने वाग्जालसे ललकार रहा है, बुद्धि से संसारको हस रहा है ॥ २ ॥ उससे पता चलता है कि निश्चय ही—यह दक्षिण राढ़ा प्रदेशसे आ रहा है । इसलिये इससे आर्य अहङ्कारकी खबर जान लूंगा । (जाता है) (यथोक्तरूपमे अहङ्कारका प्रवेश) अहङ्कार--अहो, संसारमें अधिक मूर्ख ही है, क्योंकि— न गुरुमत सुना, न कुमारिलदर्शन देखा, न शालिकमिश्रकी बातोंका तत्त्व जाना,