प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

५२ प्रबोधचन्द्रोदयम् ( दम्भो बटुं पश्यति ) बटुः—( ताम्रघटीं गृहीत्वा ) भगवन्, पादशौचं विधीयताम् । अहंकारः—( स्वगतम् ) भवतु । कोऽत्र विरोधः । एवं क्रियते । ( तथा कृत्वोपसर्पति ) दम्भः—( दन्तान् संपीड्य बटुं पश्यति ) बटुः—दूरे तावत्स्थीयताम् । वाताहताः प्रस्वेदकणिकाः प्रसरन्ति । अहंकारः—अहो, अपूर्वमिदं ब्राह्मरायम् । बटुः—ब्रह्मन्, एवमेतत् । तथाहि— अस्पृष्टचरणा ह्यस्य चूडामणिमरीचिभिः । तत्राप्युत्कृष्टं भूरिश्रेष्ठकं नाम गृहम् , तत्रापि गृहे सर्वोत्कृष्टतया प्रथमानो जनो जनयिता, मम सोदर्याः सर्वेऽपि वाराणस्यामिह प्रसिद्धा एव तेष्वपि स्वीयप्रज्ञादि- भिरहं प्रथिततमस्तथापि मम कुलशीलादिकमत्र परीक्षितव्यं मन्यत इति महदनौ- चित्यमिति भावः, शार्दूलविक्रीडितमेव वृत्तम् ॥ ७ ॥ पादशौचम्-चरणप्रक्षालनम् । अत्र—पादशौचानुष्ठाने । वाताहताः—पवनचलिताः । प्रस्वेदकणिकाः-भवद्देहस्थितघर्मजलबिन्दवः । प्रस- रन्ति-भवद्देहाच्चतुर्दिक्षु व्याप्नुवन्ति । ब्राह्मरायम्-ब्राह्मणाचारः । सोपहासमिदं वचनम् , उपहासकारणं चातिशयिता- डम्बरदर्शनम् । एवमेतत्-भवता यदुपहस्यते तदन्यथ्यं स्वाभाविकं न कृत्रिममतोनोप- हास्यमिति तात्पर्यम् । अस्पृष्टचरणा इति० अस्पृष्टचरणाः पादस्पर्शं कर्तुमसमर्थाः भूपालाः राजानः अस्य दम्भस्य पादपीठान्तभूतलम् पादपीठसमीपगतधरित्रीतलम् चूडामणिमरीचिभिः ( दम्भ बटुकी ओर देखता है ) बटु—( ताम्र घट लेकर ) महाराज, चरण पखार ले । अहङ्कार—( स्वगत ) अस्तु, इसमे क्या विरोध है । ऐसा कर ही लेता हू । ( पैर धोकर समीप जाता है ) दम्भ—( दांत पीसकर बटुको देखता है ) बटु—महाराज, जरा अलग ही रहना, हवाके साथ पसीनेकी बूंदें उड़कर आरही है । अहङ्कार—अहा ! कैसा अपूर्व ब्राह्मणत्व है । बटु—महाराज, यही तो बात है क्योंकि इनके चरणों को न छूकर भूपाल लोग