प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

द्वितीयोऽङ्कः ५३ नीराजयन्ति भूपालाः पादपीठान्तभूतलम् ॥ ८ ॥ अहंकारः—( स्वगतम् ) अये, दम्भग्राह्योऽयं देशः । ( प्रकाशम् ) भवतु । अस्मिन्नासने उपविशामि । ( तथा कर्तुमिच्छति ) बटुः—मैवम् । नाराध्यपादानामन्यैरासनमाक्रम्यते । अहंकारः—आः पाप, अस्माभिरपि दक्षिणराढाप्रदेशप्रसिद्धविशुद्धि- भिर्नाक्रमणीयमिदमासनम् । शृणु रे मूर्ख, नास्माकं जननी तथोज्ज्वलकुला सच्छोत्रियाणां पुन- र्व्यूढा काचन कन्यका खलु मया तेनास्मि ताताधिकः । मुकुटमाणिक्यरश्मिभिः नीराजयन्ति आरात्रिक्यक्रियोपचरन्ति । दम्भस्य गौर- वेणागता राजानोऽपि साक्षादस्य पादौ न स्प्रष्टुमीशते, किन्तु पादपीठपरिसर एव नमितशिरसो मुकुटावस्थितरत्नप्रभाभिस्तस्य स्थानस्य नीराजनामाचरन्तीत्यहो पूता- चारस्त्वकृता प्रशस्तिरिति भावः ॥ ८ ॥ दम्भग्राह्यः—दम्भेन मिथ्याऽऽडम्बरेण वशीभावं नेयः । मैवम्—नेत्थमत्रासने उपवेष्टव्यमित्यर्थः । आराध्यपादानाम्-गुरुदेवानाम् । आक्रम्यते-उपविश्यते । पाप-पापाचारिन् , पापपदं तद्वति लाक्षणिकमर्श आद्यजन्तं वा । प्रसिद्धविशु- द्धिभिः-प्रख्यातपवित्रभावैः । इदम्-दम्भसम्बन्धि । नास्माकमिति० अस्माकं जननी न तथोज्ज्वलकुला प्रशस्तवंशप्रसूता, ( यथा मम नायोज्ज्वलकुला) मया पुनः सच्छोत्रियाणाम् साधुवेदाध्यायिनाम् काचन कन्या व्यूढा परिणीता, तेन सच्छोत्रियकन्यापरिणयनकृतेन गौरवेण ताताधिकः पितुरुत्कृष्टः अस्मि । अपने मस्तकालङ्कारकी किरणोंसे इनके पादपीठको ही उद्भासित करते हैं ॥ ८ ॥ अहङ्कार—( स्वगत ) अरे, यह देश दम्भग्राह्य है । ( प्रकाश ) अस्तु, इस आसन पर बैठता हू । ( वैसा करना चाहता है ) बटु—ऐसा मत कीजिये । गुरुदेवके आसन पर अन्य जन नही बैठते हैं । अहङ्कार—आः पाप, क्या राढा देशमें प्रसिद्ध पराक्रम तथा शुद्धि वाले हम भी इस आसन पर नहीं बैठ सकते हैं ? सुन मूर्ख,— हमारी मां उतने ऊंचे कुलकी नहीं थी, लेकिन हमने श्रोत्रियकी कन्यासे व्याह कर लिया है अतः मै पिताजी से बड़ा हू। हमारे सालेके भांजेकी लड़कीकों मिथ्याकलङ्क