प्रबोधचन्द्रोदयम् (कृष्णमिश्र यति - वेदान्त रूपक नाटक सटीक)

मत्याहितं भविष्यति । ( प्रकाशम् ) तत्र भद्र, अलमनया शङ्कया । काम- क्रोधादिषु प्रतिपक्षेषु कुत्रेयमुदेष्यति । चार्वाकः—तथापि लघीयस्यपि रिपौ नानवहितेन जिगीषुणा भवि- तव्यम् । यतः— विपाकदारुणो राज्ञां रिपुरल्पोऽप्यरुंतुदः । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकाङ्कुरः ॥ २७ ॥ महामोहः—( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कः कोऽत्र भोः ।

---

मभावात् । विद्वेषिणी-शत्रुत्वकरो दुरुच्छेद्या-कष्टेनापास्या । कार्यमत्याहितं भवि- ष्यति-विष्णुभक्ति प्रभावं विस्तारयितुं यद्युपेक्षे तथापि नाशोऽस्माकमथ प्रत्यक्षं युध्ये तत्रापि सैव गतिरित्युभयतः पाशायामस्यां रज्जौ महद्भयमुपस्थितं वेद्यम् । कामक्रोधादिषु-अस्मद्वर्गीयेषु कामनाकोपादिषु । प्रतिपक्षेषु-शत्रुषु विरोधेषु । कुत्रेय- मुदेष्यति-क्व विष्णुभक्तिः प्रकाशमेष्यति, तस्याः प्रकाशीभावो हि लोकानां हृदये- ष्वेव भावी, तत्र सर्वत्र कामादिभिः स्वावासे कृते तस्याः प्रसरो न संभवतीति तदुदयशङ्कामाकारीति तात्पर्यम् । तथाऽपि-यद्यपि कामक्रोधादिवृत्ततया जनमनसां नास्ति विष्णुभक्तेरुदयस्या- शङ्केति योजनीयम् । लघीयसि-लघुतमे । रिपौ-शत्रौ । अनवहितेन-असावधानेन । जिगीषुणा-जयेच्छाभृता । विपाकेति० विपाकदारुणः परिणामभयङ्करः अल्पः क्षुद्रतमः अपि रिपुः शत्रुः राज्ञाम् भूभृताम् अरुन्तुदः मर्मव्यथकः, तत्र दृष्टान्तमाह-सूक्ष्मः कृशाग्रभागः अपि कण्टकाङ्कुरः कण्टकप्ररोहः चरणम् उद्वेजयति पीडयति । यथा कृशाग्रोऽपि कण्ट- काङ्कुरःपादव्यथाकरो भवति तथैव तुच्छोऽपि शत्रूराज्ञां मर्म व्यथयतीति तात्पर्यम् । निदर्शनाऽलङ्कारः । अरुः मर्मस्थानं तदुपपदात्तुदतेः खशि ‘अरुर्द्विषज्जन्तस्येति’ मुमि ‘अरुन्तुदः’ इति सिद्धम् ॥ २७ ॥ कः कोऽत्र भोः-द्वारदेशे कस्तिष्ठतीति जिज्ञासा ।

---

भद्र, इससे घबडानेकी जरूरत नहीं है । जब काम क्रोध आदि उसके खिलाफ हैं तब वह कहाँ सिर उठायेगी ? चार्वाक—तथापि विजिगीषु व्यक्तिको छोटेसे शत्रु पर भी सावधान दृष्टि रखनी चाहिये । क्योकि— परिणाममें भयङ्कर छोटा भी शत्रु राजाओंके मर्मको दुखाता रहता है, छोटा-सा भी कण्टक चरणको उद्विग्न कर देता है ॥ २७ ॥ महामोह—( नेपथ्यकी ओर देखकर ) कौन है ?