प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)

110 ) किम् नृपफलतर्पं, किम् नरेन्द्रो न दद्यात् । अथ तु नृपतिमातेत्येप शब्दस्तवेष्टो वदतु भवति ! सत्य किम् तवार्यो न पुत्रः ॥ (२१) कष्टं कृतं भवत्या, त्वया राज्यैषिण्या नृपतिरसुभिर्नैव गणितः सुतं ज्येष्ठं च त्व व्रज वनमिति प्रेषितवती । न शीर्णम् यद् दृष्ट्वा जनकतनयां वल्कलवती महो धात्रा सृष्टं भवति ! हृदयं वज्रकठिनम् ॥ (२२) सुमन्त्रः--कुमार ! एतौ वसिष्ठवामदेवौ सह प्रकृतिभिरभिषेकं पुरस्कृत्य भवन्तं प्रत्युद्गतौ विज्ञापयतः, गोपहीना यथा गावो विलयं यान्त्यप्रालिता । एवं नृपतिहीना हि विलयं यान्ति वै प्रजाः ॥ (२३) भरतः--अनुगच्छन्तु मां प्रकृतयः । सुमन्त्रः--अभिषेकं विसृज्य क्व भवान् यास्यति ? भरतः--अभिषेक्रमिति । इहात्रभवत्यै प्रदीयताम् । सुमन्त्र--क्व भवान् यास्यति ? भरतः--तत्र यास्यामि यत्रासौ वर्तते लक्ष्मणप्रियः । नायोध्या तं विनायोध्या सायोध्या यत्र राघवः ॥ (२४) (निष्क्रान्ता सर्वे) तृतीयोऽङ्कः । शब्दार्थ— जात = पुत्र । सत्यवचन - विवाह के समय दिया गया शुल्क प्रतिज्ञा वाक्य । रक्षन्त्या = सच करने वाली । तथोक्तम् = वैसा कहा । पुत्रकः -- वेटा । भवत्याः = आपका अर्थात् कैकेयी का । मे = मेरे । औरसः = स्व योत्पन्न । क्रमेण = वड' की परम्परा से । अभिषिच्यते = राज्याभिषेक किया जाता है । दयिताः = प्रिय । स्युः = होवे । प्रकृतीना = अमात्य आदि को (यहाँ 'रुच्' के योग मे चतुर्थी आनी चाहिए, किन्तु षष्ठी का प्रयोग किया गया है । यह भास का 'आर्ष प्रयोग' है) । रोचते = अच्छा लगता है । शुल्कतुब्धा = विवाह मे प्रतिज्ञात अर्थ को लेने की लोभी । ननु = क्या । प्रष्टव्या = पूछा जाना चाहिए । हृतराजश्रीः = जिसकी राजलक्ष्मी ले ली गई है । पदातिः =