प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)

(142) एक वचन में "कुटुम्बयते" रूप बनता है) । प्रत्यग्राभिषिक्तानि=अभी-अभी सीचे गए । वृक्षमूलानि=वृक्षो की जडें । अदूरगतां=पास मे ही । वृक्षावर्ते= पेड के थाले (आलवाल) में । सफेनम्=झाग के सहित । अवस्थित= भूमि मे गया हुआ । तृषितपतिताः=प्यासे होने के कारण जल पीने को आए हुए । क्लिष्ट=कलुषित अर्थात् मटमैले । खगा=पक्षी । स्थलं=सूखी जगह पर । अभिपतन्ति=दौड कर जा रहे हैं । कीटा.=कीडे । जलपूरिते=पानी से भरे । नववलयिनः=नई गोलाकार रेखा वाले । मूले=जड भाग मे । जलक्षयरेखया= पानी के सूख जाने के चिह्न से । श्राम्यति=थक जाता है । दर्पणे=काच को उठाने में । नैति=न+एति=नही प्राप्त करता है । खेद=थकान को । वहन्त्याः =लेते हुए । कष्टं=दुःख । स्त्रीजनसौकुमार्यम्=ललना स्वभाव की सुलभ कोम- लता । कठिनीकरोति=कठोर हो जाती है । धर्मविघ्नः= अनुष्ठान मे बाधा । आस्यताम्=बैठो । प्रतिवचनार्थिनीम्=कुछ पूछने की इच्छुक । शोकशून्यहृद- यस्य=दुःख से सूने हृदय वाले । मुखरागः=आनन का वर्ण । स्थाने=उचित विषय मे । कृतान्तशल्याभिहिते = यमराज के बाण तुल्य यथा वाले । हृदयव्रणः =पिता के वियोग के दुःख वाला मानसिक खेद । नानाफलाः=अनेक प्रकार के फल वाले । शोकशराभिघाता.=दु ख रूपी वाणो के प्रहार । क इव= किस प्रकार का । सन्ताप.=शोक । अन्वय--गुरुणा मया च रहिताम् ताम् रम्याम् अयोध्याम् पुरीम् त्यक्त्वा, अखिलम् मम अभिषेकम् उद्यम्य मत्संन्निधौ आगतः अपि गुणनिधिः भरतः पुनः तत्र एव रक्षार्थम् सम्प्रेषितः । एकः नृपतेः सुमहतीम् धुरं समुत्कर्षति, कष्टम् भोः । (१) अन्वय-सलिलम् वृक्षावर्ते अवस्थितम् सफेनम् भ्रमति । तृषितपतिताः एते खगाः क्लिष्टम् जलम् न पिवन्ति । बिले जलपूरिते आर्द्रा. कीटाः स्थलम् पतन्ति । वृक्षाः मूले जलक्षयरेखया नववलयिनः । (२) अन्वय-य अस्या. करः दर्पणे अपि श्राम्यति, स कलशम् वहन्त्याः खेदम् न एति । कष्टम् (यत्) वनम् लताभिः समम् स्त्रीजनसौकुमार्यम् कठिनीकरोति । (३) अन्वय-कृतान्तशल्याभिहिते मे शरीरे हृदयव्रणः तावत् तथा एव । नानाफला. शोकशराभिघाताः तत्रैव तत्रैव पुनः पतन्ति । (४) हिन्दी अर्थ (सीता और तापसी का प्रवेश)