प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)

( ५१ ) रामः-मैथिलि ! किमिदम् ? इक्ष्वाकूणां वृद्धालङ्कारस्त्वया धार्यते । अस्त्यस्माकं प्रीतिः । आनय । सीता-मा खलु मा खल्वार्यपुत्रोऽमङ्गलं भणतु । रामः-मैथिलि ! किमर्थम् वारयसि ? सीता-उज्झिताभिषेकस्यार्यपुत्रस्यामङ्गलमिव मे प्रतिभाति । रामः- मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य परिहासे विशेषतः । शरीरार्धेन मे पूर्वमाबद्धा हि यदा त्वया ॥ (१०) (नेपथ्ये) हा हा महाराजः । सीता— आर्यपुत्र ! किमेतत् ? रामः-(आकर्ण्य) नारीणां पुरुषाणा च निर्मर्यादो यदा ध्वनिः । सुव्यक्तं प्रभवामीति मूले दैवेन ताडितम् ॥ (११) तूर्णम् ज्ञायतां शब्दः । शब्दार्थः—पारयति = समर्थ है । अलीकम्-असत्य को । धारयिष्ये= पकडे रहूँगा । निर्वर्ण्य = देखकर । सूर्यरश्मयः=सूर्य की किरणे । परिज्ञातम् =समझ लिया है । नियमस्पृहा=व्रत लेने की अभिलाषा । वृद्धालङ्कार = बुढापे की शोभा । वारयसि=मना कर रही हो । उज्झिताभिषेकस्य = राज्याभिषेक का परित्याग करने वाले । अमङ्गलम् इव=अशुभ के समान । प्रतिभाति=ज्ञात होता है । मा=मत । मन्युम्=क्रोध को । उत्पाद्य = उत्पन्न करके । शरीरार्धेन=शरीर के आधे भाग द्वारा । आबद्धा = बाध लिया है । निर्मर्यादः=उच्चता की सीमा से रहित अर्थात् करुणापूर्ण । सुव्यक्तम्=सुस्पष्ट है । प्रभवामि=समर्थ हूँ । मूले प्रधान स्थान बने महाराज पर । दैवेन= विधाता के द्वारा । ताडितम्=प्रहार किया गया है । तूर्णम्-शीघ्रता से । अन्वयः—आदर्शे वल्कलानि इव एते सूर्यरश्मय किम् हसितेन परिज्ञा- तम्, इयं क्रीडा, नियमस्पृहा । (६) अन्वयः—परिहासे स्वयं मन्यु मा उत्पाद्य । हि यदा मे शरीरार्धेन त्वया पूर्वम् आबद्धा । (१०) अन्वयः—नारीणा पुरुषाणा च यदा निर्मर्यादः ध्वनिः, प्रभवामि इति दैवेन मूले ताडितम् इति सुव्यक्तम् । (११)