प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - प्रतिमा-दर्शन एवं सम्पूर्ण ७ अङ्क सान्वय सटीक)

( 54 ) काञ्चुकीयः—अथ । रामः—अतः परं न मातुः परिवादं श्रोतुमिच्छामि । महाराजस्य वृत्तान्तस्तावदभिधीयताम् । काञ्चुकीयः—ततस्तदानीम्, शोकादवचनाद् राजा हस्तेनैव विसर्जितः । किमप्यभिमतं मन्ये माहन्नृपतिर्गतश्च ॥ (१६) रामः—कथं मोहमुपगतः ? शब्दार्थ—परित्रायताम् रक्षा की जाए । परित्रातव्यः=रक्षणीय । दोषः=अवगुण अर्थात् आपत्ति । प्रतीकारः=दूर करने का उपाय । उदर्कैण =उत्तर फल अर्थात् परिणाम । शक्रसमः=इन्द्र के तुल्य । स्पृहा=इच्छा । अकार्यम्=धर्तृव्यसन रूप बुरा कार्य । उपहतासु=नष्ट हुई अर्थात् कुटिल बनी । आर्जवम्=सरलता को । उपनिक्षेप्तुम्=आरोपित करने के लिए । निवृत्तः=रुक गया है । पितृपरवत्ता=पिता का नियन्त्रण । नवनृपतिविमर्शे= नये राजा के विचार में । शङ्का=विचिकित्सा या संशय । परिभोगैः=राजसुख की आनन्द प्राप्ति से । अनाहूतोपमृत्यया = बिना बुलाए पहुँचने वाली । अर्थम्=वस्तुतत्व को । अवेक्षते=देखते हैं । शुल्के=विवाह के मूल्य मे । विप- णितम्=विशेष सम्भावित । पुत्रार्थे=पुत्र के निमित्त । याच्यते=मागा जाता है । परिवादं=निन्दा को । अभिधीयताम्=कहा जाए । अवचनात् =बिना कुछ कहे । विसर्जितः=भेज दिया । अभिमतं=चाहा गया । मन्ये=मै समझता हूँ । मोह=संज्ञाहीनता को । अन्वय—परिः शरीरे प्रहरति तथा स्वजनः हृदये । कस्य स्वजन शब्दः मे लज्जाम् उत्पादयिष्यति । (१२) अन्वय—यस्याः शक्रसमः भर्त्ता । या च मया पुत्रवती । तस्याः कस्मिन् फले स्पृहा । येन अकार्यम् करिष्यति । (१३) अन्वय—तावत् पार्थिवस्य एव वनगमननिवृत्तिः । मम पितृपरवत्ता । स एव बालभावः । नवनृपतिविमर्शे प्रजाना शङ्का न अस्ति । अथ च मे भ्रातरः परिभोगैः न वञ्चिताः । (१४) अन्वय—यदि शुल्के पुत्रार्थे विणणितं राज्य याच्यते, अत्र तस्याः लोभः । भ्रातृराज्यापहारिणाम् अस्माकम् न । (१५) अन्वय—राजा शोकात् अवचनात् हस्तेन एव विसर्जितः । नृपतिः किमपि अभिमतम् मोहम् च गतः मन्ये । (१६)