पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

( ७ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या विश्वामित्रकथा ... ... १७१-७२ ... ८७-८९ भरतवृत्तम् ... ... १७२ ... ९० परशुरामवृत्तान्तः ... १७३ ... ९१ कार्तवीर्यवर्णनं तस्य कलचुरिरिति नामप्राप्तिः १७३ ... ९२-९३ कलचुरिवंशयानां कलौ प्राबल्यवर्णनम्... १७४ ... ९४ तेषु साहसिकनाम्नो राज्ञः प्रसिद्धिः ... १७४ ... ९५ तस्य तपस्विवामदेवाय राजलक्ष्मीं प्रदाय सर्वां भूमिं जेतुं प्रस्थानम्... ... १७४ ... ९६-९७ साहसिकराजस्य प्रतापवर्णनम् ... १७४-७६ ... ९८-१०५ त्रिपुरीनगरदर्शनं लोकरक्षणं च ... १७६-७८ ... १०६-१३ सप्तमः सर्गः कदाचिदैरावणस्य विकृतं क्रन्दितम् ... १७९ ... २ महीतले त्वं राजा भवेति गौरीशापः ... १७९ ... ३-४ निकुम्भेन शापावधिमर्थिताया भवान्याः कलौ रामराज्यकालावधिरिति सान्त्वनम् १८० ... ५-७ एवं गतसंशयस्य राज्ञस्तपं निवारयितु- मभिलाषः ... ... १८० ... ८-९ योगस्पृहया हिमालयं प्रति राज्ञः प्रस्थानम् १८० ... १० कुमारपालस्य दौहित्रपालनम् ... १८१ ... ११ सुधवायाः सुतस्य खजनकस्य शिरश्छेदनम् १८१ ... १२ तस्य स्वयमपि निर्गमनम् ... १८१ ... १३ कुमारपालस्य स्वान्तिके कुमाररक्षणम्... १८१ ... १४ सोमेश्वरकृतः कुङ्कुणेन्द्रस्य वधः ... १८१ ... १५ कर्पूरदेवीपरिणयः ... ... १८२ ... १६ सोमेश्वरकर्पूरदेव्योर्मिथः स्नेहवर्णनम् ... १८२ ... १७-१८ उभयोः स्वप्नदर्शनम् ... ... १८२ ... १९-२१

( ८ ) ' विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या स्वप्नसिद्धेः क्षिप्रं समय इति ज्योतिर्विदुत्तरम् १८३ ... २२ तात्कालिकी ग्रहस्थितिः ... १८३-८४ ... २३-२९ ज्योतिर्विदः सत्कृतिः ... ... १८४ ... ३० गर्भिण्यवस्थावर्णनम् ... ... १८४-८७ ... ३१-४२ पृथ्वीराजजन्मसमयवर्णनम् ... १८७-९० ... ४३-५१ अष्टमः सर्गः पृथ्वीराजजन्मवर्णनम् ... ... १९१-९६ ... १-२८ तस्य नामकरणम् ... ... १९७ ... २९-३० तस्य बाल्यकालवर्णनम्... ... १९७-२०० ... ३१-४५ सोमेश्वरस्य द्वितीयपुत्रप्राप्तिः ... २००-१ ... ४६-५२ सोमेश्वरभ्रातुर्विग्रहराजस्य मृत्युः ... २०१ ... ५३ विग्रहराजसूनोरपरगाङ्गेयस्य स्वर्गप्राप्तिः २०२ ... ५४ पृथिवीभटस्य तदनुमरणम् ... २०२ ... ५५ मन्त्रिभिः सह सोमेश्वरस्य सपादलक्षदेश गमनम् ... ... २०२-३ ... ५७-५८ कर्पूरदेव्या अजयराजपुरीप्रवेशस्तेन देशस्य संपूर्णत्वपावनत्वप्राप्तिः २०३ ... ५९-६० सुधवाकाञ्चनदेवीसुतयोः क्रमशः कुल- कलङ्कित्वं कलङ्कशोधकत्वं च ... २०३ ... ६१-६२

• अजयमेरुनगरनिर्माणं वैद्यनाथाद्यनेकदेव- प्रतिष्ठा ... ... २०३-५ ... ६३-७१ सोमेश्वरस्य स्वर्गगमनम् ... २०५-११ ... ७२-१०२ नवमः सर्गः पृथ्वीराजमातुः पुत्रस्य राजश्रियो धारणम् २१२ ... १ पृथ्वीराजस्य राज्याभिषेकः ... २१२ ... २

( ६ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या तस्य राजत्वकालवर्णनम् ... २१२-२२ ... ३-३३ पृथ्वीराजमातुः पातिव्रत्याचरणेन भुवः सुखित्वम् ... २२२ ... ३४-३५ कदम्बवासाख्यराजमन्त्रिणः कार्यपाटवम् २२३-२५ ... ३६-४४ पृथ्वीराजस्य विद्याभ्यासादिवर्णनम् ... २२५-३२ ... ४५-६४ तस्य यौवनाप्तिः राज्यकार्यभारग्रहणं च २३२-३३ ... ६५-६७ भुवनैकमल्लस्य पृथ्वीराजसमीपमागमनम् २३३ ... ६८ भुवनैकमल्लप्रशंसा ... २३३-३५ ... ६८-७४ मरुभूमिवर्णनम् ... २३५-३७ ... ७५-८२ पृथ्वीराजस्य कदम्बवासभुवनैकमल्लयोः साहाय्येन राज्यशासनम् ... २३८-४० ... ८३-८६ दशमः सर्गः पृथ्वीराजस्य यौवनाप्तिं श्रुत्वा राजकन्यानां रागानुभवः ... ... २४१-४२ ... १-५ नानायुद्धवर्णनम् ... ... २४२ ... ६ गुडपुरनाम्नि दुर्गे नागार्जुनस्याधिरोहणवर्णनम् २४३ ... ७-८ पृथ्वीराजस्य युद्धाय निर्गमनम् ... २४३ ... ९ तस्य सैन्यवर्णनम् ... ... २४४-४६ ... १०-२६ तस्य गुडपुरावरोधनम् ... ... २४६-५० ... २७-३१ विग्रहराजपुत्रस्य क्वापि पलायनम् ... २५०-५१ ... ३२-३४ पृथ्वीराजकृतशत्रुवधः बहूनां शत्रूणां शत्रु- राजमात्रा सहानयनम् ... २५१ ... ३५-३६ प्राप्तविजयस्य तस्याजयमेरुनगरे प्रवेशः ... २५१-५२ ... ३७-३८ गर्जनदेशाधिपगोरीवर्णनम् ... २५२-५३ ... ३९-४१ तस्य पृथ्वीराजसविधे दूतप्रेषणम् ... २५३ ... ४२ दूतवर्णनम् ... ... २५३-५५ ... ४३-४८

( १० ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या गोरिभिर्दशधा धरणी विप्लुता ... २५५ ... ४६ पृथ्वीराजस्य भ्रूभङ्गेन नड्डूलदुर्गवासिभिर्धनु- र्नामितम् ... ... २५६ ... ५० पृथ्वीराजस्य भृकुटिप्रतापवर्णनम् ... २५६ ... ५१ एकादशः सर्गः पृथ्वीराजस्य तेजोवर्णनम् ... २५८ ... १-२ मन्त्रिणः कदम्बवासस्य मन्त्रणा ... २५८ ... ३-५ प्रतीहारागमनम् ... ... २५६ ... ६ गुर्जरमण्डलाद्दूतागमप्रार्थना ... २५६ ... ७-८ गुर्जरकृतगोरिपराभववर्णनम् ... २५६-६० ... ६-१२ पृथिवीभटविज्ञप्तिः ... ... २६०-६२ ... १३-२३ दूतपरावर्त्तनोत्तरं पृथ्वीराजस्य चित्रमण्डप- प्रवेशः ... ... २६२ ... २४ पृथ्वीराजस्य पूर्वजन्मकथा ... २६२-६० ... २५-१०४ तिलोत्तमाचित्रदर्शनेन पृथ्वीराजचेतसि स्मरोदयः ... ... २६० ... १०५ द्वादशः सर्गः तिलोत्तमाचित्रदर्शने पृथ्वीराजस्य रुचिवृद्धिः २६२ ... १-२ तस्य चेतसि कामाङ्कुरोत्पत्तिः कामवशी- भावश्च ... ... २६२-३०३ ... ३-३८ पृथ्बीभटस्य पुनर्विज्ञप्तिश्चिन्ताजलधेः समु- द्धारश्च ... ... ३०३-५ ... ३६-४४ कामासक्तस्य पृथ्वीराजस्य चक्षुःश्रोत्रादिषु कामविकारवर्णनम् ... ... ३०५ ... ४५-४७ चित्रगृहान्निर्गमनम् ... ... ३०६ ... ४८

( ११ ) विषयः पृष्ठसंख्या श्लोकसंख्या पृथ्वीभटस्य स्वगृहगमनम् ... ३०६ ... ४६ पुरतः समानीतमपि वाजिनं प्रति पृथ्वीराज- स्योपेक्षा ... ... ३०६ ... ५० तस्य पदातेरेव गृहगमनम् ... ३०६-७ ... ५१ तस्य दक्षिणनेत्रस्फुरणम् ... ३०७ ... ५२ उत्तमशकुनपूर्वकं स्वहर्म्यप्रवेशः ... ३०७ ... ५३-५४ सलिलादपि निर्ययौ रसेत्यादिश्लोकश्रवणम् ३०८ ... ५५-५६ पद्मनाभस्याह्वानं श्लोकपाठकजिज्ञासा च ३०८-९ ... ५७-५९ कश्मीरादागतो जयानकोऽयमित्युत्तरम्... ३०९-११ ... ६०-६६ राज्ञस्तस्य दर्शनाय निर्गमः ... ३११ ... ६७ जयानकं प्रति प्रश्नः ... ... ३११ ... ६८ जयानकस्योत्तरम् ... ... ३११-१४ ... ६९-७८

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है; यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त (blank) है।

पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. [ प्रथमः सर्गः ]

• • • • • • • • • • • • • • • • • • *¹ न्ता प्रतिबिम्बिता विश्वान्तरवर्तिनो भावा················स्मतादृग्यः कैविप्रवर्हा··············(l. 1)नसं तस्य पर्युदासं सदृशमित्यर्थः कैला- [स]स्यापि स्फटिकमयत्वेन वस्तुसंक्रान्तः एव········(l. 2)सं सुखदा- यिनमाश्रित्य वसन्तमानन्देश्वरं प्रपद्येहं शरणकरोम्यहम् ॥ 1. ऊनेन [नेत्र⁵त्रि](l. 3)तये[न] -- ◡--[ताता]धिकतापराधम् · न ब्रह्मचर्येण न लब्धसाम्य- स्सदाशिव ≍ - - ◡ - [कु]मारं: (?) ॥ पञ्चमुखस्सदाशिवस्तस्यं (l 4) प[ञ्चमुखस्य पञ्च] दर्शं नेत्रा[णि भ]व- न्ति षण्मुखस्य तु द्वादश अत ईश्वरनेत्रे कुमार········(l 5)········ ········खात्स········दासीत्षण्मुखस्यैकं¹¹ मुखमधि[कं] भवति तेन [ताताधि(l. 6)कतापरा]धं संशोध्यन्निव कुमा[रः]············म······ ······रा······[पा]यात् ॥ 2. 1 Two leaves, i.e., three pages, missing. 2 Is it यस्मिंस्तादृग्यत्कं° ? 3 Read तस्याप°. 4 Restore संक्रान्तविश्वान्तरवर्तिभावकविप्रवह्रान्तरपर्युदासम् । कैलासमाश्रित्य ◡--◡-मानन्देश्वरं देवमह प्रपद्ये ॥ (?) 5 Ms. ॱ. 6 Ms. का. Is it विशोध्य ? 7 Ms. वह्मां. 8 Ms. ⸬मारः lc. on margin. 9 Comm. runs on after शिव ≍ in the text. 10 Ms. °दर्शं. 11 Ms. °स्यैवं. 12 Ms. °धसु°.

२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . अचुम्बितार्थप्रति(1.7)[भान]भानु- र्वल्मीकजन्मा कवितावता[रः] . [स पातु वो यः] प्रबबन्ध पूर्व- मनन्तरं दाशरथिर्ज(1.8)जृम्भे ॥ अचुम्बि[तानामनुच्छि]ष्टानामनुल्लिखितानामर्थानामभिधेयानां व- स्तूनां च प्रतिभान(1.9) प्रकाशने वाल्मीकिर्युष्माञ्चेत् . तमेवोल्लेखं प्रकाश- यितुं वाल्मीकिं……………³ष्टे . यो(1.10) रामोत्पत्तेः पूर्वमेव रामचरित्रं प्रबद्धवान् पश्चाद्रामोस्फुरत् ॥ ३. [षड्दर्श]नर्तु⁴स्त्रिदिवं पु(1.11)राण- द्वीपोदधिं वेदममुद्रमेघम् • नभस्तलं व्याकरणग्रहाणां काव्यं व्यध— — प— —⁵(1.12)वोव्यात् ॥ दर्शनान्येव षट्संख्यत्वादृतवस्ते[षां] त्रिदिवं स्वर्गे [विरू]द्धानामपि तेषामेकत्र निवा(1.13)सात् पुराणान्येवाष्टादशसंख्य[त्वाद्वीपास्तेषा]मुद- धिम् तेषां तत्र वर्तित्वात् व्याकरणा(1.14)न्येव नवसंख्यत्वादग्रहास्सूर्याद- यस्तेषामाकाशं तदेकमु…………त्त्वान् वेदा एव समुद्राश्च(1.15)[सु]स्सं- ख्याताः⁷ तेषां मेघं वर्धकं यो महाभारताख्यं काव्यमकरोत्स व्यासो वो रक्षेत् ॥ ४. असत्य— (1.16) ५. [Lines 17 to end of page missing * ] ∙∙∙रयन् अन्तर्भावितण्यर्थोत्र करोतिः⁸ वेदवत्सत्यं रामायणं चकारेत्यर्थः त्रिसंख्यत्वाच्च त्रय्य(1.1)नुकरणम् . अतोस्माद्धेतोर्द्वितीयो मुनीन्द्रो व्यासः

1 Ms. °सुष्टिं. 2 Ms. वल्मी°. 3 Is it विशिनष्टि ? 4 Ms. °नंतुत्रि°. 5 Is it व्यधाद्व्यासमुनिः स ? 6 Ms. °यं lc. under l. 15. 7 Ms. °ताते°. 8 Ms. °तिवे°.

प्रथमः सर्गः . ३ पुराणानां समसंख्यैरष्टादशभिः पर्वभिः स्वकाव्यं (l.2) पुराणाजातन्वची- करत् . पुराणवत्सत्यं महाभारतमित्यर्थः . पर्वभिरिति ह्क्रोरन्यतरस्यां(l.3)- मिति तृतीया ॥ 6. सत्काव्यसंहारविधौ खलानां दीप्तानि वह्नेरपि मानसानि . भासस्य (l.4)काव्यं खलु विष्णुधर्मा- न्त्सोप्याननात्पारतवन्मुमोच ॥ सतां काव्यं तद्विषये संहारविधौ दाहे⁴ दोषारोपणेग्नेरपि(l.5)सकाशा- द्दुर्जनानां चित्तानि दीप्तान्यजडानि भवन्ति . अत्र साधनमाह सोग्निरपि भा- समुनेः काव्यं वि(l 6)ष्णुधर्मान्मुखान्मुखात्त्यक्तवान् नादहदित्यर्थः. पारतवदित्युपर्मा अग्निहिं वस्त्वन्तरवत्पार(l.7)तं दग्धुमशक्तो मुखान्मुञ्चति . भासव्यासयोः काव्यविषये स्पर्धां कुर्वतोस्सर्वोत्कर्षवर्तित्वेन प(l 8)रीक्षकान्तराभावात् परी- क्षार्थमग्निमध्ये तयोर्द्वयोः काव्यद्वयं क्षिप्तम् तयोर्मध्याद्विर्विष्णुधर्मा(l.9)- न्नादहदिति प्रसिद्धिः . खलैस्तु प्राप्तं सत्काव्यं दह्यते इत्यग्नेस्सकाशात्खलानां दाहकत्व(l.10)मित्यर्थः ॥ 7. मध्येबुधं ये कवयो भवन्ति बुधाः कवीनामपि सन्निधाने . सर्वज्ञता मूर्ख(l.11)सभा[सु तेषां] [ल]भ्येतँ [वि]द्वत्कविगालिदानैः ॥ पण्डितमध्ये ये कविभावमेवँ नाटयन्ति तथा क(l.12)विसन्निधौ प- ण्डितत्वं चाभिनयन्ति तेषां मूर्खसभासु सर्वज्ञता कवित्वं विद्वत्वं च लभ्येत. अत्र हेतुः विद्वां(l.13)सश्च ते कवयश्च तेषां गालिदानैराक्रोशकथनैः विद्व- 1 Pāṇini, 1. 4. 53. 2 Ms. स्वकां॰. 3 Ms. ॰र्मांत्सो॰. 4 Ms. सं to ॰ह lc. on margin. 5 Ms. ॰न्यजडां lc. under l 5. 6 Ms. ॰प lc. under l. 7. 7 Ms. ॰ध्यादृ lc. on margin. 8 Ms. मूर्जं. 9 Ms. ल्भ्ये॰. 10 Ms. ॰मेव lc. under l. 11. 11 Ms. कवि to च lc. under l. 12.

४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. · 'स्कविविषया गालीर्दत्वां ते स्वात्मानं(l.14) नियतगुणं प्रकाशयन्ति . मूर्ख- सभास्विति विद्वत्सभासु गालिदानं विनैव तेषां नियतगु(l.15)णत्वप्रकाशं- नार्थम्. विद्वत्वं कवित्वं चैकत्र न सर्म········अथवा विदुषो क··· ···(l.16)···तां······················तैस्तेषां पण्डितर्त्वाभावः प्रकटो भवति ॥ 8 - निधानकुम्भानिव भू (l.17) ⏑ – – – [खलोय]मुत्साद्य कवीन्विधाता . राज्ञां विना पुण्यबलं करोति तिरोहितान्मत्सरिकृष्णसर्पैः ॥ (l.18) भूमौ राज्ञा········विना पुण्यरहितानां राज्ञामयं खलः कवींस्तिरो- हितान्करोति च्छादयति (l.19) किं कृत्वा मत्सरेण एव कृष्णसर्पैस्तैरुत्साद्य मत्सरेणोद्धत्येत्यर्थः . यथा विधाता निधी(l.20)न्कृष्णसर्पैरूत्साद्य ति- रोधत्ते [विना] पुण्यबलम् . अयमिति प्रत्यक्षनिर्देशः खलस्य कवितिरस्कारे (l.21) स्वात्मप्रच्छादनाभावार्थः ॥ 9. विद्वान्कवेर्यो विहितानुकारः ⏑ – – [गो]पयितुं यतेत . (l.22) वैरायमाणैस्स वराङ्गनाभ्य- स्सरूयं न किं वर्षवरैः करोति ॥ कवि·················[प](l 23 ** 1¹⁰)ण्डितत्वं गोपयति स वराङ्गनाभ्यो वैरं संघर्षं कुर्वद्भिर्वर्षवरैश्शण्डैस्सरूयं तन्मध्ये प्रवेशं किं न 1 Ms. °लीन्दृत्वा. 2 Ms. सूर्जं. 3 Ms. मूर्ख° to °र्थम् ringed with a line. 4 Is it समवतिष्ठते ? 5 Is it कवीनां ? 6 Is it गालिदानतरते° ? 7 Ms. कवि° lc. under पण्डित°. Is it पण्डितत्वकवित्वभावः ? 8 Ms. °ताम°. 9 Ms. °शयिं°. Is it निजं गुणं गोप° ? 10 Ms. has पृ. वि. ३, vertically written on margin. 11 Ms. °श्शदै°.

प्रथमः सर्गः , ५ करो(1.1)ति यथा स्वं शब्दं छादयितुमङ्गनारूपमभिनयञ्शण्ढोङ्गनात्वं न लभते तथा विद्वान्पाण्डित्यं छादय(1.2)न्नपि कवित्वं न लभते इति तात्पर्यम् . वैरायमाणैरिति शब्दवैरैत्यायिः . शण्ढो वर्षवरस्तुल्यावि(1 3)ति कोशः॥ 10. कवित्वपाण्डित्यतटद्वयेन सरस्वती सिन्धुरिव प्रवृत्त्या . एकत्र पेयूषमयो रसोय(1 4)- मन्यत्र मात्सर्यविषात्मकोस्याः ॥ नदीव सरस्वती कवित्वपाण्डित्यरूपेण तटद्वयेन प्रवह(1 5)ति अस्या- स्तसरस्वत्या एकत्र भागे कवित्वेमृतरसो भवति अन्यत्र भागे मत्सरविषरूपः . पंडिता (1.6) मत्सरग्रस्ता इत्यर्थः . सरस्वती नदी च तटद्वयेन वहति ॥ 11. गुणैस्समृद्धोप्युपवेशनीय(1.7)- स्

६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तमद्वितीयैव कवेर्विवेक्तुं (l. 13) दृष्टिर्भवत्यत्यधिकाधिकारा ॥ वाचामीशस्य महापण्डितस्य शिष्यो विबुधाधिराजः पण्डिताग्र(l. 14)- णीर्दृशां विचाराणां सहस्रेण सहस्रशो विचार्यैत्यर्थः यन्नालोचयति तद्वि- वेक्तुमं(l. 15)[द्विती][यैका]प्रतिमल्ला चं कवेर्दृष्टिर्विचारे [अधिका]धिकारा योग्या भवति. सहस्रशः कृतविचार[: पण्डि]तो य(l. 16)न्न जाना[ति] ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ कृद्विवेकं (?) न जानातीत्यर्थः . अथ च बृ[हस्पति]शिष्यो देवः . [इन्द्रो] यन्नेत्र[सहस्रे]ण न(l. 17)॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰वं शुक्रस्य दृष्टिः पश्यति ॥ १३. विशोधने सत्कविभारतीनां शुद्धोपि पाण्डित्य(l. 18)गु[णों न] योग्य॑ः . [न क्षि]प्यते भस्म विशुद्धिकामै- रपां हि पातव्यतयोद्धृतानाम् ॥ सत्कविवाचो शोध(l. 19)ने उपस्कारे [शुद्धो]पि पाण्डित्यगुणो न योग्य॑ः . अत्र दृष्टान्तमाह पेयत्वेनोद्धृतानां ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰(l. 20)ला ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ शो ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ र्दन क्षिप्यते . पातव्यं जलं भस्मना क्षिप्तेन यथा त्याज्यतामेव प्राप्नोति तथा . स(l. 21)रसमपि काव्यं [प]ण्डितो[प]न्यस्तेनोपस्करे[ण] ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॰ ॥ १४. परीक्षकाणां (l. 22) रुचिमाकलय्य प्रकाशनीयः कविना प्रकर्षः . असात्विकां [हि प्रकृतिं विलोक्य तीक्ष्णोभ्युपायो भि?](l. 23)षजा न योज्यः ॥

1 Ms. °दृां. 2 Ms. °मद्विवेक्तुम°. °द्विवेक्तुं struck out with vertical strokes. 3 Ms. °दिति.° 4 Ms. प्रं° to च lc. under l. 15. 5 Is it पश्यति तदेकैक ? 6 Is it योग्यः both in text and comm. ? 7 Is it जलानां शोधनाय मुन्न ? 8 Ms. काव्य. 9 Ms. क्रां°.

प्रथमः सर्गः . ७ परीक्षकाणां बुद्धिं विचार्य कविना निजोद्रं.................. (1.24*)रमस्ताः काव्यं न प्रकाशनीयमिति² निस्सत्वां प्रकृतिं दृष्ट्वा तीक्ष्णोपशमो³ वैद्येन न प्रयोज्यः . अद्यत(1.1)नानां रुचिः प्रतीतिलभ्ये- ष्वर्थेषु नास्तीति मया ते नैवोपन्यस्ता इति सूचितम् ॥ 15, न पण्डिता(1.2)नां कविरित्यसाध्यः कर्णज्वरोयं यदि शाश्वतस्स्यात् . स्युरेव विद्यामधिकृत्य दूतीं तन्मोक्षलच्क्ष्मीपरि(1.3)रम्भयोग्याः ॥ अयं कविरस्तीति पण्डितानामसाध्यः कर्णज्वरो नित्यो यदि न भवे- त्तद्विद्यामेवं (1.4) दूतीमधिकृत्य मोक्षलक्ष्म्याः परिरम्भे योग्यास्ते भवेयुः . विद्यावन्तोपि कवौ मत्सरान्मोक्षं न लभन्ते इ(1.5)ति तात्पर्यम्. येषां चा- साध्यस्साधयितुमशक्यो ज्वरस्ते दूतीमुखेनाज्ञानां न प्रबोधयन्ति (1.6) ॥ 16. ज्वलन्ति चेद्दुर्जनसूर्यकान्ताः किं कुर्वते सत्कविसूर्यभासाम् . महीभृतां दोश्शिखरे तु रूढां पार्श्व(1.7)स्थितां कीर्तिलतां दहन्ति ॥ दुर्जनाश्च ते सूर्यकान्ताः सूरीणां विबुधानामकान्ता अरञ्जकाः पण्डि- (1.8)तद्विषां कवीनां दोषारोपणे सामर्थ्याभावात् ते काव्यं श्रुत्वा यज्ज्वल- न्ति तन्महाकविरविरुचां किं(1.9) कुर्वन्ति कवीनां कीर्तिं हन्तुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः महीभृतां राज्ञां शैलानां च भुजशिखरे जातां की(1.10)- र्त्तिमेव लतां निकटस्थितास्ते दहन्ति . दुर्जनसंनिधानात्कवयो राज्ञो⁶ न स्तुवन्तीति तात्पर्यम् . सूर्य(1.11)कान्तोपलाश्च ज्वलन्तः सूर्यांशूंन्न ग्लपयन्ति किन्तु पर्वतानां पुनलता दहन्ति ॥ 17. 1 Is it ॰त्कर्षः ? 2 Ms. र to ति ringed with a line. 3 Ms शयो. 4 Ms. ॰मन. 5 Ms. दूतिं. 6 Ms. राजे.

८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. मात्सर्यगर्वा¹ (l.12)त्कटभूरिसर्प- व्याजिह्वताचापलदूषितापि . कवीन्द्रवाक्चन्दनकन्दलीयँ स्वाभाविकं मुञ्च(l.13)ति नाधिवासम् ॥ मात्सर्यगर्बेनोत्कटां² ये सूरयस्ते एव सर्पास्तैर्व्याजिह्वताचापलाभ्यां दूषि- ता(l.14)पि सती कविराजोक्तिचन्दनलता स्वाभाविकं सौगन्ध्यं न त्यजति . खलाः काव्यं दूषयितुं न शक्ता इ(l.15)त्यर्थः ॥ १८. निवेश्यते सन्मणि³दर्पणानां तेनैव सार्वः परिशुद्धभावः⁴ . विभाव्यते तेषु यदात्मसं(l.16)स्थ- मसज्जनैर्दोषमयत्वमेव ॥ असज्जनैरात्मसंस्थं⁵ स्वकीयं⁶ दोषमयत्वमेव तेषु सज्जनेषु(l.17) यद्वि- भाव्यते दृश्यते दुर्जनास्सज्जनान्दोषमयान्पश्यन्तीत्यर्थः तेन सज्जनविषय- दोषमयत्वद(l.18)र्शनेनैवं सतां मणिदर्पणानामिव सर्वहितं शुद्धत्वं प्रति- पाद्यते . शुद्धे दर्पणे ह्यात्मनिष्ठं वस्तु (l.19)दृश्यते अयमर्थः दुर्जनास्स्वं दोषं सत्सु यत्पश्यन्ति अस्मानेते भाव्यन्ते इति यच्छङ्कन्ते इत्यर्थः तेनैव(l.20) सतां शुद्धता प्रकटिता भवति शुद्ध एव ह्यशुद्धस्य विरुद्धः ॥ १९. गुणेषु लौल्यं सुजनस्य या(l 21)[वत्] ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ॥ सतो(l.22) [गुणेषु यावत्प]रिमाशां⁷ लौल्यं श्रद्धा तत्परि[माणमेव] ¹ Ms. गर्व्वौ.* ² Ms. ॰गर्वेनोत्कण्ठा. ³ Ms. सण्मं. ⁴ Ms. शुद्धि.॰ ⁵ Ms. संस्य.* ⁶ Ms. ॰कीयो. ⁷ Ms. ॰यां.

खलस्य लौल्यं दोषविषयं भवति (l. 23) ...............तात्पर्यम् सूर्यो हि यावत्प्रकाशयति ततोधिकं¹ तमस्तिरस्करोति ॥ २०, दोषं(l. 24)² गुणं वा पुरुषः परस्थं यथा पिधाय स्वगतं पिधत्ते . कामं प्रकाश्यापि परस्थितं तं प्रकाशय(l. 1)त्यात्मगतं तथैव ॥ परस्थं दोषं गुणं वा पिधाय च्छादयित्वा पुरुषस्तं स्वगतं पिधत्ते यथा त(l. 2)था परस्थितं तं दोषं गुणं वा प्रकटीकृत्य स्वात्मनोपि तं प्रकटयति . अयमर्थः परनिन्दया(l. 3) श्रोतारः खलं³ कलयन्ति तस्यास्तु च्छादनेन सञ्ज- नम् परगुणस्तुत्या सज्जनम् ॥ २१. वाग्देवतागर्भगे(l. 4)हस्य विद्या- स्थानेषु सोपानतया स्थितेषु . साहित्यविद्यापरिचारिकेय- मनन्वयं नाम रजः प्रमा(l. 5)ष्टि⁵ ॥ सरस्वतीगर्भावासस्य सोपानभूतेषु चतुर्दशसु विद्यासु स्थानेष्वियं सा- हित्यविद्यैव परिचा(l. 6)रिकानन्वयमंसम्बन्धं विसूत्रणमेव रजः प्रमाष्टि उद्- भ्रंशयत्ति साहित्यावगमेन विद्यास्थानेषु प्रवेशः (l. 7) कर्तुं शक्यते इति साहि- त्येष्वादरः कर्तव्य इत्यनेन निजोद्यमस्य सफलतां सूचयति कविः⁶ ॥(l. 8) २२. साधुः प्रमादात्त्यजति स्वभावं खलस्तु नारोहति साधुभावम् . निर्गन्धतामेति हि चन्दनादि न सौ(l. 9)रभं संघटते रसोने ॥ 1 Ms. °धिकतं°. 2 Ms. has पु. गु. vertically on margin. 3 Ms. कलं° lc. under l. 4. 4 Ms. °नं° lc. under l. 7. 5 Ms. °यंत°. 6 Ms. °रः lc. under l. 8. २

१० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् प्रमादोनवधानंतेत्यमरंः. ततो हेतोस्साधुस्वभावं त्यजति साधुत्वा- त्पततीत्य(l.10)र्थः खलस्साधुत्वं नाधिरोहति जलादिद्रव्यसंसर्गेण चन्दनादि गन्धरहितं भवति लशु(l.11)ने पुनस्सौगन्ध्यं न संक्रामति ॥ २३. मा गाद्दिवं दुर्मतिराप्तविद्यो न वेद कर्तव्यमिहापि लोके .(l 12) खमुत्पतन्मो तिमयस्सपक्षाः स्थलेपि जानन्ति न जातु यातुम् ॥ विद्याप्राप्त्या स्वर्गप्राप्तिरि(l.13)त्यागमः प्राप्तविद्यः खलः स्वर्गं माधिरु- क्षदस्मिंल्लोकेपि कर्तव्यं न जानाति मात्सर्याद्दुर्मति(l.14)लोंक[द्रू]यादृभ्रष्ट एवेत्यर्थः . दृष्टान्तमाह सपक्षात्वाडुचितमप्याकाशगमनं मत्स्या मा प्राप- (l.15)न्या[व]स्थलेपि ते नैव प्रक्रंमन्ते विद्यास्थानीया द्यावा- पृथ्व्यौ लोकद्वयस्थानी(l.16)ये . [उ]त्पतन्निति पतेर्लुङि प्प्तादेशाभाव... ...........॥ २४.

मा(l 17)नं खलो यल्लभतेन्यतोपि . तत्पादहीनोपि फणी जवेन जले स्थला[द]भ्यधिकं प्रयाति ॥(l.18) अन्यस्थानादपि विशिष्टं मानं निर्गुणोपि खलो राजकुले यल्लभते रा- जानः खलराधिकं (l.19) यन्मानयन्तीत्यर्थः [तद्दि]दं भवतीत्यध्याहर्तव्यम् . तेन वाक्यार्थरूपकमिदम् इदं किमित्याह (l.20) पादरहितोपि सर्पः स्थला- दधिकं जले [प्रया]ति . यत् निर्विद्यस्याँस्य यत्सर्वत्र मानलाभ(l.21)स्तन्नि- ष्पादस्यापि सर्पस्य जलस्थलयोस्समानगमनम् ॥ २५. 1 Ms. °नवेत°. जान्°(sic) lc. under l. 9. 2 Amara, 1.212. 3 Ms. °तन्पा°. 4 Ms. प्रक्रमते. 5 Ms. °दि. (Panini, 7.4.19). 6 Ms. °प्यादेशभा°. 7 Restore गुणैर्विना राजकुले विशिष्टं. 8 Ms. °स्यायस्त°..

प्रथमः सर्गः . ११ कवीनंवाप्यापि मनोज्ञकां(l.22)[व्या]- [त्रा]जा न यः पाति कुपण्डितेभ्यः . उपेक्षते केलि[शुका]नवश्यं [क्रीडाविडालैर्हि] विहन्यमानान् ॥ (l.23*) यो राजा सरसकाव्यानपि कवीन्खलेभ्यो न रक्षति स क्रीडाविडालैर्मा- र्यमाणक्रीडाशुकानवलिम्पति . ख(l. 1)लैरवमानितानां कवीनामरक्षणं यत्त- द्विडालमार्यमाणशुकावलेप इति वाक्यार्थरूपकम् ॥(l. 2) 26. दिक्पालतेजोमयमूर्त्तिभाजां कवीञ्जिघांसन्ति बुधाः पुरो यत् . राज्ञामिदं तद्वरुणोपदिष्टं(l. 3) मात्स्यं प्रति न्यायमुपेक्षकत्वम् ॥ पण्डिता राज्ञामग्रे कवीन्यद्धन्तुमिच्छन्ति तदिदमुपेक्षक(l. 4)त्वं कवि

१२ पृथ्विराजविजयमहाकाव्यम्. . यो विश्वरूपो विबुधेषु धुर्य- . स्स एव हेतुर्हि कविप्रथायाः ॥(1.10) कविं दृष्ट्वा नृपानुचित्तयासूयया मत्सरेण कालमुखैः पण्डितैर्विश्व- रूपापादित्यै¹: किं कार्यम्(1.11) यद्वा कृष्णनामा अजयमेरवः पण्डितस्तदा- दिभिः पण्डितैर्मिथ्यामत्सरेण किं संपाद्यम्(1.12) अजयमेरवो यः पण्डि- तराजो विश्वरूपनामा स एव कविरिति प्रथायाः कवीनां वा प्रथा(1.13)या हेतुः . कविं शुक्रं च दृष्ट्वा हरिप्रभृतिभिर्देवैर्मत्सरेण किं कार्यम् विश्वरूपो देवदेवो हि क(1.14)विप्रसिद्धेर्हेतुः ॥ 28. पण्डितानां स्तुतिद्वारेण निन्दामाह ॥ संमानितैः क्षालयितुं कवीन्द्रैः (1.15) ¯ ¯ ˘ ¯ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ¯ ¯ . ¯ ¯ ˘ ¯ ¯ ˘ ˘ ¯ ˘ ¯ ¯² मृणस्य शुद्धौ विबुधास्त्वरन्ताम् ॥ क(1.16)··········राजानः कवीनामधमर्णा भवन्ति संमानितै- स्संमाननैर्वृत्तिदानैर्ने(1.17)[त्यर्थः]·······णां शोधयितुं राज्ञामुचितम् प- ण्डिता एव राज्ञामृणशोधने त्वरन्ताम्(1.18)··············मित्याह तेषां कवीनां काव्यविद्वेषस्तन्मुखेन . अयमर्थः पण्डिता राज(1.19)विषये कवीनां काव्यं द्विषन्ति ततः कवयो राज्ञां काव्यं न कुर्वन्तीत्यृणशुद्धिर्जाता पण्डिता राज्ञां नाममा(1.20)त्रमपि विस्मारयितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः यद्वा रा- जभिर्दत्तवृत्तयः कवयो राज्ञामधमर्णा भवन्ति प(1.21)ण्डिताः कवी··· ········षयित्वा कवीनामृणशुद्धौ त्वरन्ताम् काव्ये दूषिते सति राजानः कवीनां वृत्तिं ह(1.22)·············दि······तेत्यर्थः ॥ 29. कवेस्स तत्वं कविरेव वेद न तद्विदंस्तर्कवितर्कखि(1.23**³)न्नाः . ──────────────────────────────────────── 1 Is it विश्वरूपान्त्यैः ? 2 Restore third line, तत्काव्यविद्वेषमुखेन राज्ञां, ³ Ms. has पृ. वि. vertically on margin.

प्रथमः सर्गः . १३ किं वेदितुं दोषगुणावभिज्ञ- स्तुरङ्गविद्यानिपुणस्य यन्ता ॥ कविरेव कवेः कौशलं जानाति ता(l.1)र्किकास्तु नात्र कुशलाः अश्वविद्या- चतुरस्य गुणदोषौ विस्रष्टुं यन्ता गजारोहः किमभिज्ञो भवति ॥(l.2) ३०. मत्सरिभिरनुपेक्षणीयमीश्वरविषयमेव काव्यं यतो न कृतं तत्प्रति- पादयितुमाह ॥ गतस्पृहोऽप्यादिकविः प्रबन्धं ब(l.3)बन्ध रामस्य भविष्यतोपि . संमान्यमानस्तु नरेश्वरेण मादृक्कथं काव्यविधावुदास्ताम् ॥ रामेभ(l.4)द्रस्य जन्मनः प्रागेव रामायणं निस्पृहोपि वाल्मीकिः कृ- तवान् मादृक्सस्पृहस्तु राज्ञा दत्तवृत्तिश्चं(l.5)रित्रवर्णने काव्ये कथमुदासीनो भवेत् . संमान्यमान इति मनेर्णिजन्ताल्लटश्शंतृशानचौविति क(l.6)र्मणि शानच् ॥ ३१. मयि प्रवृत्ते हिमसोदराणि यशांसि विस्तारयितुं नृपस्य . प्रजाज्वलीतु प्र(l.7)तिपक्षराज- न्यायेन सर्पोपि गणो बुधानाम् ॥ हिमसदृशानि राज्ञः पृथ्वीराजस्य यशांसि ख्या(l.8)पयितुं मयि प्रवृत्ते सति तदीयप्रतिपक्षा राजानः पण्डिताश्च मत्सरेणात्यर्थं ज्वलन्तु . हिमेन ज्व(l.9)लनमिति विरोधाभासः ॥ ३२. यदि पण्डिता मत्सरं कुर्वन्ति तर्हि त्वत्काव्यं कश्शृणोतीत्याह ॥

1 Ms. °शल्यं. 2 Is it द्रष्टुं ? . 3 Ms. °टव°. 4 Panini, 3.2.124.,

१४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नरेश्व(1.10)राणामुपमानतायै कवीश्वराणामपि वर्णनाय . जगाम यो राममयं शरीरं श्रोता स एवास्तु हृदि स्थितो मे ॥ यो मे हृदि स्थितः(1.11) पृथ्वीराजस्स एव श्रोतास्तु यश्श्रीरामरूपतां गत- वान् . किमर्थं राज्ञामुपमानार्थं कवीनां च वर्णना(1.12)र्थम् . यदि श्रीरामो नाजनिष्यत राज्ञामुपमानं कोभविष्यत्कं वा कवयोवर्णयिष्यन्नित्यर्थः . श्री- राम एव(1.13) पृथ्वीराजरूपो जात इति वक्ष्यति ॥ ३३. स्ववंशभूपालयशःप्रताप- पाण्डुत्वचण्डत्वविवर्धनाय . यौ(1.14) संघटेते प्रतिमासमध्ये तौ वा मम प्रेक्षकतां भजेताम् ॥ अथवा तौ मदीयकाव्यस्य परीक्षकतां (1.15) श्रयेताम् यौ मासस्य सा- वनमासस्य मध्ये दर्शं दर्शं यौ संघटेते एकराशिस्थौ भवतः अत्र फ(1.16)- लोत्प्रेक्षा निजवंशजातानां राज्ञां यशःप्रतापयोश्शुभ्रत्वतीव्रत्वयोर्वर्धनार्थमिव . अयमर्थः स्ववं(1.17)श्यपृथ्वीराजप्रेम्णा मत्कार्व्यं श्रोष्यतः . भजेतामिति …………लिङ् ॥ ३४. बाल्येपि लीलाजि(1.18)ततारकाणि गीर्वाणवाहिन्युपकारकारिं . जयन्ति सोमेश्वरनन्दनस्य षण्णां गिरां शक्तिमतो यशांसि ॥ (1.19) त्रिशक्तिसहितस्य सोमेश्वरनामराजात्मजस्य पृथ्वीराजस्य बाल्येपि⁵ 1 Ms. रां to ᵒश्च lc. on margin. 2 Ms. अयᵒ. 3 Ms. ष्टिर्. 4 Ms. ᵒवाहीᵒ. 5 Comm. ᵒमानकानि. 6 Ms. पृᵒ to ᵒपि lc. under 1.19. -