पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

२२४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. न यशोमयेन वपुषा वितीर्णा- न(l.15)वंलम्बमेव चतुरोपि योर्णवान् ॥ तेजस्विभावात्कपिलतां कपिलक्षणं हनुमच्चिह्नं(l.16) वहन्स यशोमयेन शरीरेण न वितीर्णवानतरत्काका तीर्णवानेवेत्यर्थः बुद्धिमद्भिः प्र(l.17)ति- स्थानं कृतपरीक्षः ॥ 39. रथकेतुसंनिधिमिवागतः पुरा कपिलः किरीटकिरणैः कि(l.18)रीटिनः . दनुजस्य येन महसादहत्पुरीं तदिवाधुनापि वदनैर्बिभर्त्ति यः ॥ रथे के(l.19)तुस्तत्र स्थितिमागतोर्जुनस्य ध्वजीभवन्नित्यर्थः अतोर्जुन- स्य मौलिरश्मिभिरिव कपिलो(l.20) हनुमान्पुरापि कदम्बवासरूपत्वेपि तदिव मुखेन वहति येन सहसां रावणस्य नगरीमदहत्(l.21) . [मौ]लिरश्मयः कपिलत्वेपि हेतुस्संभावितः ॥ 40. मणिभिर्विलङ्घितचरस्य॑(l.22) [वारि]धेः क्षितिभर्तुरोषधिभिरुच्छ्रितंस्य च . निजतेजसेव परिवारितः क्रमा- दविचिन्त्यमन्त्र(l.23)[महि]मत्वमेति यः ॥ पूर्वं लङ्घितस्य समुद्रस्य रत्नैस्तथोध्दृतस्य शैलस्योषधिभिर्वि निज(l.24)- [प्रभ]या परिवारित इव योतुलमन्त्रमाहात्म्यत्वमेति. मन्त्रौषधिमाहात्म्येन हि मन्त्रमहि(l.25**63)मा स्फुरति ॥ 41. स्वपरिश्रमोद्धृतविलङ्घितक्ष्मा- धरसिन्धुनायकपरिच्युताविव .

1. Sic. Is it °नवि° ? 2 Ms. सुखे°. 3 सहसा lc. under l. 20. Text, मह°. 4 Ms. °योगिन्धार्यां crossed with vertical strokes after °रश्मि°. 5 Ms. °गरस्य. 6 Ms. °द्धतस्य. 7 Ms. °रिव lc. on margin.

नवमः सर्गः . २२५ ⏑⏑-́- (1.1)तुङ्ग्रिमगभीरते गुणा- वितरेतरावव्यवहितौ दधाति यः ॥ स्वपरिश्रमेणोद्धृतोल्लङ्घितौ यौ(1.2) क्ष्माधरासिन्धुनायकौ ओषधिपर्वत- समुद्रौ ताभ्यां पतिताविव तुङ्गत्वगाम्भीर्ये गुणौ अन्योन्य(1.3)मव्यवहितौ संमुखश्रितावविरोधकरौ यो दधाति . तुङ्गत्वं गाम्भीर्यविपर्ययः गाम्भीर्यं तुङ्गत्व(1.4)विपर्ययः . अविरोधकाविति चिन्त्यम् ॥ 42. फलशङ्कया विहितझम्पयोः पुरा शशिसूर्ययोश्चकितयोश्च्युतं महः . परिट्ट(1 5)द्धतामिव नयत्यहर्निशं दधदन्वयाभरणदासकर्म यः ॥ चन्द्रार्कौ फले इति भ्रान्त्या दत्तो(1.6)त्प्लुतित्वाच्चकितयोश्चन्द्रार्कयोः पतितं तेजः कर्मभूतं यो वृद्धिं नयति . अत्र हेतुः चन्द्रार्कयोरन्वया(1.7)- भरणं पृथ्वीराजस्तस्य दास्यं धारयन् ॥ 43. सचिवेन तेन सकलासु युक्तिषु प्रवणेन तत्किम(1.8)पि कर्म निर्ममे . मुखपुष्करं शिशुतमस्य यत्प्रभोः परिचुम्ब्यते स्म नवयौवनश्रिया ॥ स(1 9)मस्तेषूपायेषु सामादिषु चतुरेण कदम्बवासेन तत्कर्म कृतं येन बालस्यापि राज्ञो मुख(1.10)पद्मं यौवनोचितया लक्ष्म्या परिचुम्बितम् . यौवनोचितं समस्तपृथ्वीजयं बाल एव कृतवानित्य(1.11)र्थः ॥ 44. 1 Can it be श्रुतिमात्रतुं ? 2 Ms. अ° to °न्यम् lc. after °यः under l. 4. Querry. Is it written by some one who revised the Comm. ? The word described चिन्त्य is not the author's, but the Comm's. In the text °तरव्यव° would also suit. Cf. p.196, note 10. २६

or 2? Wait, look at line 25: 1 Ms. °लदः. 2 Ms. °षित्त्व°. 3 See pp. 18 and 42, note 2, Where is 1? Line 2: जलदाः - look before or after जलदाः: At the start: जलदाः Wait, in the footnote: 1 Ms. °लदः. Where is 1? Wait, look at line 25, leftmost: There is 1 Ms. °लदः. but it's printed over something smudged. Wait, on line 2, is there a 1? There is no visible 1 in line 2! Wait, sometimes in this edition the footnote numbers in the text were omitted or dropped, or they were marked by asterisks or small numbers that didn't print well. Wait, look at line 21: पृथिवीभरेण सह दिग्गज्राष्टका- Wait, look to the left of footnote 1: 1 Ms. has some smudged text, maybe * 1 Ms. Wait, look at footnote 2: 2 Ms. °षित्त्व°. Footnote 3: 3 See pp. 18 and 42, note 2, Wait, where is 3 in the text? Look at line 22:

अष्टभ्यो दिग्हस्तिभ्यस्सकाशाद्भूभारेण दानसौरभभरेण सह चानीतेव गतिर्मन्थरत्वमागता . म(1.23)न्थरगामित्वे हेतुरुत्प्रेक्ष्यते. पुरतः पार्श्वगतभाग्यमध्यगतत्वादिव गतेर्मन्थरत्वम् ॥ 48. सुच[रित्र(1.24*)कीर्त्तन]विचक्षणान्कवी- निव वक्रिमाणमुपदेष्टुमुद्यता . स्मरचापचापलजिगीषया भ्रुवो- रपरैव(1.1)[का]चिदुददीपि चातुरी ॥ राजयशःकीर्त्तनपरान्कवीन्वक्रत्वलक्षणाश्रयां भङ्गि कौटिल्यं चोप- (1.2)देष्टुं प्रवृत्तेव काव्यवाच्या परा लोकोत्तरा चातुरी स्मरधनुजिगीषयेवो- ददीपि दीप्ताभूत् ॥ 49. अपि(1.3) दृष्टिपातवशवर्त्तिनो विधे- रुपयातयेव वदनारंविन्दतः . धनदान्तकाभिहितवामदक्षिणा- श्रि(1.4)तबन्धया नयनयोरुश्रियोदितम् ॥ विधेर्ब्रह्मणः स्थानपद्मादागतयेवं यतो दृष्टिपातमात्राय(1.5)त्तस्य श्रिया तस्य नेत्रयोरुदितं श्रितम् . कीदृश्या धनदान्तकाभ्यां वैश्रवणयमाभ्यामभिहि- तो वाम(1.6)दक्षिणाश्रितो बन्धो यस्यां सा . दृष्टिपातवशवर्त्तित्वे श्रयं भावः तद्दृष्टिपातो नुकूलः प्रतिकूलम(1.7)पि दैवमनुकूलयति प्रतिकूलस्त्वनुकूलमपि प्रतिकूलयति अत एव वामे नेत्रे यमोनुकू(1.8)ले धनदः . उपहितेत्यार्षः पाठः . उपहित उपरञ्जितो वामदक्षिणो स्थितिवन्धो यस्याः ॥(1.9) 50. रणसाहसाय हरितां वराहतां क्षितिधारणाय मिलितां भुजद्वये . 1 Ms. °काम°. 2 Comm requires वसनारं°. 3 Ms. °स्यितिवं°. 4 Ms. °त्येयं. 5 Ms. वासं°. 6 Ms. °इच्च्मंह°. 7 Ms. °क्षतां.

२२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. मुखयोर्दिदृक्षुरिव भू (l.10)तपूर्व्यो- र्दृगभून्मुहुर्मुहुरपाङ्गचुम्बिनी ॥ अस्य दृष्टिनेत्रान्तगामिनी पुनः पुनरभूत् अतः(l.11) संभाव्यते रणार्थं सिंहतां भूमिधारणार्थमादिसूकरतां भूतपूर्व्योर्मुखयोर्द्रष्टुमिच्छुरि(l.12)व अद्य भुजद्वये श्रिताम्‌ ॥ ५1. कपिलस्य पश्चिममुखस्य या रुचिः कुपितेषु तामपि कदा(l.13)चिदुद्वहत् • अपरत्र वर्तितुमिवाविचक्षणा वदनं बलात्परिचुचुम्ब दिव्यता ॥ पंचानन(l.14)स्य विष्णोः कपिलं मुखमित्यागमः . कपिलवर्णस्य प- श्चिममुखस्य या रुचिराताम्रता ता(l 15)मपि कुपितेषु कोपेषु बिभ्रत्तस्य मुखं दिव्यता देवतात्मता रमणीयता च बलाच्चुचुम्ब अ(l,16)तस्संभाव्यते तस्मादन्यत्र स्थातुमकुशलेव ॥ 52. वदने दृशोश्च वनजश्रिया स्थितं हरिता च(l.17) वामनतया संहोदरे . धियि भार्गवत्वमभिरामकृष्णता चिकुरेषु सर्वविषयेषु बुद्धता ॥(l.18) वनजं पद्ममुत्पलं च तच्छोभया मुखे दृशोश्च स्थितम् . केशेषु मनो- हरासितता स्थिता . सर्व(l.19)पदार्थेषु प्रबुद्धता स्थिता . वनजा मत्स्यकूर्म- वराहाः हरिर्नरसिंहः वामनो बलिजित्‌ भार्गवः परशु(l.20)रामः अभिरा- मश्श्रीरामः कृष्णो वासुदेवः बुद्धस्सुगतः ॥ 53. नव लक्षणान्यपि पुरातनान्यमूर्(l.21)- [न्यवलम्ब्य] भूपतिरधत्त तद्दलम् • ' 1 Ms. सिंशितां. 2 Ms. ॰तम्. 3 Ms. ॰खेस्य. 4 Sic. Read कोप्येषु ? 5 Ms. मं॰. 6 Ms. वराहाः lc, under l. 20. 7 Ms. ॰न्यभू॰. 8 Ms. ॰रम्ब्य॰.

नवमः सर्गः . २२६ निरुपप्लवां रचयितुं क्षितिं यतो दशमावतारकरणीयम्(l.22)[ग्रहीत्] ॥ एतानि नवसंख्यानि पूर्वजन्मभवानि अपि लक्षणान्यवलम्ब्याश्रित्य राजा तद्बलमवहत् (l.23**64). तत्समबलोभूदित्यर्थः. ततो भूमेरुपद्रवं नि- वारयितुं दशमावतारे कर्तव्यमग्रहीत् ॥ 54. अयशस्विताप्रथमबीजकल्पया विजितस्य रूपविषयान्मनोभुवः . वदनाधिवासमिलितालिरेखया कृ(l.2)तपूर्वरङ्गमिव कूर्चलेखया ॥ मुखपद्मसौगन्ध्यागतभ्रमरमालासदृश्या तथा रूपेण जि(l.3)तस्य का- मस्य अपयशोबीजसदृश्या श्मश्रुलेखया कृतोर्थाद्यौवनस्य कामजयस्य वा पूर्वरङ्गो(l.4) येन तत् ॥ 55. अवतंसकुण्डलमरीचिरोचितं शशिबिम्बतां स्पृशति गण्डमण्डलम् . परितापस(l.5)म्पदमिवान्यपार्थिवै- र्जनितां न्यपोहितुमृतस्य तिष्ठतः ॥ भूषणकुण्डलरश्मिभूषितः कपोलः(l 6) चन्द्रकान्तिं धारयति मुखमध्ये वसतस्तस्यान्यराजैः कृतं तापमिव वारयितुम् ॥ 56. यदि चापकौ(l.7)शलकलामवाप्नुया- ममुतो भवेयमभयस्तदीश्वरात् . इति चेतसा च वपुषा च निर्जितो- प्यभिको(l.8) रतेरनुचरत्वमाययौ ॥ 1 Ms. अपि lc. under l. 23. 2 Ms. ˚न्त्याश्रि˚. 3 Scil. गण्डमण्डलं, (verse 56 ).

२३० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. यद्यहमेतस्मात्पृथ्वीराजाद्धनुर्विद्यामाप्नुयां तदा हरान्निर्भयः स्यामित्यत (l. 9)इव रतेरभिकः कान्तः कामोऽप्यस्य राज्ञोऽनुचरत्वमागतः . शान्तेन चेत- सा कान्तेन च देहेन जितः ॥ (l. 10) ५७. प्रथमं शरेण पृथिवीभृतं ततो भुजयोर्बलेन शिवचापतां गतम् . किल यो बभञ्ज विशिखाः(l. 11) शिलाभिदो यदमुष्य संप्रति किमेतदद्भुतम् ॥ अस्य राज्ञश्शराश्शिलाभिदः पाषाणविदा(l. 12)रका यद्भवन्ति तन्ना- श्चर्यम् यतो यः पूर्वं शरेण क्रौञ्चाद्रिमभिनत् ततो भुजबलेन शिवचापत्व- (l. 13)मापन्नं पृथिवीभृतं मन्दरपर्वतं बभञ्जास्फोटयत् ॥ ५८. जविना हयेन विहरन्नलङ्घय- न्नृप(l. 14)तिर्यदेकमन इत्यदः कियत् . अतिरंहसोस्य दधते हि वाजिनः पटुतामनेकमनसां विलङ्घने ॥ (l. 15) वेगवताश्वेन संचरमाणो राजा यदेकमप्रतिमल्लमन्तःकरणमलङ्घय- ज्जितवानित्यदः किय(l. 16)द्भवति . न किंचिदित्यर्थः . अस्याश्वा ह्यधिकवेगा अनेकमनसां जये सामर्थ्यं दधते . चित्तादप्यति(l. 17)वेगास्तदश्वा इत्यर्थः . अनेकमनोजयशक्तो यदेकमनो जयति तन्न किंचित् एकापेक्षयानेके(l. 18)- षामधिकत्वात् ॥ ५९. हयमेष यं यमधिरोढुमिच्छति प्रसभं प्रयाति स स तार्क्ष्य(l. 19)तामिव . विशिखं च कुत्रचन यं यमस्यति प्रतिपद्यते स स महास्त्रतामिव ॥ 1 Ms. दृगं lc. under l. 8. 2 Ms. ॰व्यं lc. under l. 10. 3 Ms. ॰शिखां. 4 Ms. क्रोधां. 5 Ms. वाजिनः.

नवमः सर्गः . २३१ यं यमश्वम(l.20)यमारोहति स सोश्वो गरुडत्वं प्राप्नोति यं यं शरं च क्वापि क्षिपति स स शरो महास्त्रतामिवाप्नोति ॥(l.21) ६०. अपि यं यमाश्रयति मत्तवारणं स स सोदरत्वमिव गच्छति श्रियः । करपुष्करं नयति यं य(l.22)मप्यसिं स स नन्दकत्वमवनेः प्रपद्यते ॥ तस्य वाहभूतो हस्ती श्रियस्सोदर ऐरावणस्तद्भावमि(l.23)व गच्छति तत्करस्थः खड्गो भूमेर्नन्दकत्वं ह्लादकत्वं विष्णुखड्गत्वं च प्राप्नोति ॥ ६१. [अतिच(l.24*)ञ्चलं य]दतिदूरवर्त्ति य- द्यदतीव तीक्ष्णमपि कर्कशं च यत् • मदनस्य² चित्तमिव नावहेलया सुभिदं(l.1) [ब]भूव न तदस्य धन्विनः ॥ अतिचलत्वादियुक्तं यल्लक्ष्यं तदस्य सुभिदं शोभना भिदा भेदो य- (l.2)स्य तन्न नाभूद्भूदेवेत्यर्थः . यथा चित्तं कामस्य सुभिदं तच्चातिचलत्वा- दियसहितम् ॥(l.3) ६२. सकलाभिरिन्दुवदनाभिरात्मनो रजनीषु कण्ठगत एव वीक्ष्यते । बहुवल्लवीपतिदशोप(l.4)योगिनीं बहुरूपतां पुनरपि श्रयन्निव ॥ सर्वाभिस्त्रीभिस्स राजा स्वप्ने कृतालिङ्गितो दृश्य(l.5)ते अतस्संभाव्यते बहूनां षोडशसहस्रसंख्यानां वल्लवीनां गोपीनां पतित्वे उपयुक्तकामने(l.6)- करूपतां पुनरपि श्रयन्निव ॥ ६३. 1 Ms. सौद°. 2 Ms. समनस्य. 3 Ms. दन्वि°.

? No, it looks like "निविश्य", let's look at the top: yes, there is a hook, though slightly faint. Let's transcribe "निविश्य" (or "निवश्य"? Wait, in Sanskrit, "निविश्य" is the correct absolutive of नि+विश्, meaning 'having entered'. "निवश्य" makes no sense in Sanskrit. "हृदि निविश्य" = having entered the heart. It is definitely "निविश्य"!).

Commentary on 65: एवं विनयानुगतेन यौवनेन तं राजानं कृतसेवं दृष्ट्वा तस्य बुद्धौ श्रित्वा कया न राज(1.12)विद्ययानुराग इवाश्रितः . अनुरागवत्य इव राजविद्यास्तं भेजुरित्यर्थः . यं च पुरुषा अपि(1.13) कामयन्ते तं प्रति सर्वाः स्त्रियोनुरा- गिण्यो भवन्ति ॥ ६५.

Verse 66: कुलशैलदिककरिभुजङ्गमाग्रणी- Wait, let's look at line 17 again: Is it "दिककरि" or "दिक्करि"? Look at "दि": दि Then: क Then: क under it? No, look at the space between दि and रि. There is क, and then underneath? No

उपगम्य ¹दिव्यतनुतां कराङ्गुली- दश(l.18)कद्वयेन वसुधां बभार यः ॥ तं रावणं हत्वा कुलपर्वतादीन्विस्मृतभूधारणाभ्यासा(l.19)न्निश्चित्येव दिव्यतनुतां चतुर्भुजत्वं प्राप्याङ्गुलीविंशकेन यो भुवमवहत् ॥ ६७. स पुनर्मद(l.20)ग्रजसुतासुतो भव- न्द्विभुजोपि रक्षति चराचरं जगत् • इति वार्तया कृतकुतूहलः क्रमा²(l.21)- द्भुवनैकमल्ल इति बन्धुराययौ ॥ स नारायणो मद्भ्रातृपुत्रीपुत्रो भवन्द्विभुज एव सम(l.22)स्तं विश्वं धारयंतीति श्रुत्वा कौतुकी भुवनैकमल्लनामा बन्धुः पृथ्वीराजमागतः ॥ 68. निव(l.23)[सन्ति] शक्रदिशि कल्पशाखिनो मणयो यथेप्सितफलाश्च रोहणे . शि⁴तिकण्ठवा(l.24**⁶⁵)हनवृषानुरागिणी सुरभिः प[वित्रयति चोत्तरां दिशम् ] ॥ ･･････････दक्षिणादिक्स्थिते रोहणे रत्नानि कांक्षितफलप्र- दानि सन्ति ईश्वर･･････････(l.2)उत्तरां दिशं पावयति ॥ ६9. उपयाम्युदारचरितोपसेव्यतां कथーーーーーーー(l.3) . अगमद्यथा वरुणदिक्पवित्रतां भुवनैकमल्लचरणाब्जधूलि[भिः] ॥ ･･････････(l.4)तैः कल्पद्रुमादिसमैः पुरुषैः सेवनीयतां कथं ग- च्छामीत्यतो नू[नं]･･³･････････(l.5)यथा सा भुवनैकमल्लस्य चरणरेणुना पवित्रतामगच्छत् ॥ 70. 1 Ms. °ताभू°. 2 Ms. °त्नक्रं. 3 Ms. °ती° lc. under l. 22. 4 Ms. सिं°. 5 Ms. पृ. रा. वि. on margin. 6 Ms. रभा°. ३०

२३४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. युंधि कश्शरीरनिरपेक्षतां(l. 6) विना प्रविशेदुपेक्षिततनोश्च किं धनैः . इति यो दधात्यखिलदातृतामयं स्फुटमेक एव(l. 7) पुरुषार्थलक्षणम् ॥ देहनिरपेक्ष एव युधि प्रविशन्ति . युद्धे जयपराजययोरनिश्च(l. 8)यात् . शरीरनिरपेक्षस्य धनैः किम् . शरीरोपयोगित्वादेव तेषामिति भावः . इत्यतो हेतोर्योशेष(l. 9)दातृत्वमयमेव पुरुषार्थं दधाति ॥ ७१. यदि न प्रदक्षिणामिषेण रक्षको प्रभविष्यतो शशिरवी द्व(l. 10)योर्दिशोः . विदलय्य तद्विरचयिष्यदेव यः कनकाचलं सकलमेव पात्रसात् ॥ दक्षिण(l. 11)पार्श्वप्रक्रमणव्याजेन चन्द्रार्कौ मेरुसम्बन्धिन्योर्द्वयोर्दि- शोः पार्श्वयो रक्षकौ यदि न स्यातां तत्स मे(l. 12)रुं शकलीकृत्य पात्राधीनं कुर्यात् ॥ ७२. न स रोहणस्य मणिरस्ति रक्षितुं भुवनैकमल्लभय(l. 13)मस्य यः क्षमः . द्विजवत्सलात्पुनरतो वदान्यतः परिरक्षिता कलशनन्दनो मुनिः ॥ तस्मा(l. 14)द्दातुर्यो रोहणं रक्षितुं शक्तस्स कोपि मणिरस्याद्रेर्नास्ति अगस्त्यस्तु ब्राह्मणप्रियाद्दातु(l. 15)स्तस्माद्रक्षिताभूत् . अयं भावः . यद्यहं रोहणाद्रत्नान्यानेतुं गच्छामि तदागस्त्यब्राह्मणो द(l. 16)क्षिणदेशे निवसं- ल्लोभात्क्षोभं करिष्यति अतो भुवनैकमल्लो रत्नाहरणार्थ नागच्छत् ॥ ७३. 1 Ms. ॰अधि. 2 Ms. ॰निभेन. 3 Ms. ॰काः. 4 Ms. पार्श्व॰. 5 Doublet of वदान्य. Cf. p. 120, note 4; (V. 88).

नवमः सर्गः . २३५ अपग(l.17)र्जिता नयनयोर्न निर्वृते- रविधायिका चं¹र कदाचिदीक्षिता . तडिदीदृशीति कनक—(l.18)भृंताः ककुभो विभाव्य जनता विसिस्मिये ॥ इतः प्रभृति इति यं इत्यन्तं मरुत्तवर्णनपरं कुल(l.19)कम् ॥ गर्जितवर्जिता तथा दृशां भीतेरकर्त्री विद्युन्न जातु दृष्टेत्यतो हेतोर्लोक- स्सुवर्णपूर्णा(l.20) दिशो दृष्ट्वा साश्चर्योभूत् ॥ ७४. सुरदीर्घिकात इव मारुताहृतैः कनकारविन्दमकरन्दबिन्दुभिः(l.21) . प्रथमैशशंस पृषतैर्हिरण्मयैः क्षितिरुप्तसर्षपकणेव मङ्गलम् ॥² वायुना गङ्गाया आ(l.22)नीतैर्हेमपद्मकिञ्जल्कैरिव नवैस्सुवर्णवृष्टिक- णैः करगौरुप्तसर्षपेव भूर्म्मङ्गलमसूचयत् ॥(l.23) ७५. अथ मेरुसन्निगतपादपस्रव- त्कनकापगाभिरिव मेदुरोदरैः . जलदैः प्रदाय कनकानि³ भूरिशः परिशोध्यते स्म कनक[र्णमात्मनः] ॥ ..........ये पाँदपास्तेभ्यस्स्रवन्तीभिस्सुव(l.1)र्णनदीभिरिव पू- रितोदरैर्मेघैर्बहुव...........कनकवर्षादृणमिव शोधितम् ॥(l.2) ७६. क्रमशस्सुवर्णगिरिपत्तितद्वयं ⁷शतकोटिपाटितचरं शतक्रतुः .

· 1 Ms. Sic. Is it च न ? 2 Is it ˚कप्रभाम् ? 3 See verse 83, below. 4 Ms. मरुमुं. 5 Ms. ˚मंसः 6 Ms. यपां. 7 Ms. ˚ककर्षणां. 8 Ms. ˚मेव.

विरचय्य चूर्णश इव प्रवृष्ट(l.3)वा- न्विविधैः प्रसादमपगम्य मन्युभिः ॥ शतकोटिना वज्रेण पूर्वं पाटितं मेरुपक्षद्वयं क्रमे(l.4)ण चूर्णी कृत्वेवे- न्द्रो नानायज्ञैः प्रसन्नो ववर्ष . मन्युभिः क्रोधैः प्रसादं प्राप्येति विरोधः ॥ 77. शनकैर्हि(l.5)रण्यरसमेव लोहितं स हिरण्यगर्भ इव सर्वतोमुखः . अविशङ्कशङ्करकराङ्गुलीनख(l.6)- क्षणलूनपञ्चममुखोवमाद्दिवः ॥ स हिरण्यगर्भो ब्रह्मेव लोहितं रक्तं हिरण्यरसं द्रुतसु(l.7)वर्णमेव दिव- स्स्वर्गादमुचत्. हिरण्यगर्भत्वाद्विरण्यवमनमुचितम्. सर्वतोमुखश्चतुर्मुखः(l.8) तथा निश्शङ्कं शङ्करेण करांगुल्या क्षणेन लूनं पंचमं मुखं यस्य सः . यदा तु सुवर्णवर्षमपत(l.9)त्तच्छिन्नशि[रसो ब्र]ह्मणो रक्तमेवापतदित्यर्थः ॥ 78. शिववीर्यपानमतिदुष्करं पुरा विरचय्य हव्यम(l.10)पि नव्यमश्र्नता . अधिरुह्य शून्यमिव दूरमम्बरं वमनं व्यधायत हिरण्यरेतसा ॥ अतिदुर्घरें(l.11)मपि शिववीर्यपानं पूर्वं कृत्वा नवं हविश्व भुंजानेन हिरण्यरेतसाग्निना वमनमिव कृतम्(l.12) वमनस्य जुगुप्सनीयत्वाच्छून्यं दूरमाकाशमधिरुह्य . हिरण्यरेतस्त्वाद्विरण्यवमनोक्तिस्सं(l.13)गच्छते . दुर्- धरं भुक्तैव यः स्नेहं भुङ्क्ते स च वमति ॥ . 79. अवचित्य पूर्वममरापगान्तरा- त्तपनीयपुष्करवनी(l.14)रिवार्विलाः 1 Ms. °स्रश्विवः. 2 Is it यदा तत्सु° ? 3 Ms. °श्नुता. 4 Ms. सूर्यं. 5 Ms. वक्त्रं. 6 Sic. Is it °दुष्कर° ? 7 Is it दुर्जरं ? 8 Ms. °खिलाः

नवमः सर्गः . २३७ समपादि¹गालितवता निजोष्मणा पृथिवीसुतेन पृथिवी हिरण्मयी ॥ गङ्गां(l.15)या हेमपद्मवनीरुचित्य स्वोष्मणा कारणभूतेन द्रावयता भौ- मेनेव भूमिर्हेममयी संपादिता(l.16). मातुर्हि माहात्म्यं पुत्रा जनयन्ति ॥ 80. उपनीयमान इव खेचरीगणै- श्ररुकर्मणे खगपतौ विप(l 17)क्षताम् . हरितालपिञ्जरितदिग्वधूमखै- श्च्युतमन्तरालगरुतां लवैलवैः ॥ अन्तराले मध्ये ग(l.18)रुतां सूक्ष्मसूक्ष्माणां पक्ष्मणामिवांशैरंशैश्च्यु- तम् पतितं . भावे क्तः . नभश्चरीभिश्चरूनिमित्तं ग(l.19)रुडे लुञ्चितपक्षत्वं नीते सति . खेचरीणां खगचरोरुचितत्वादिति भावः . हरितालेनेव क(l.20)- पिशीकृतं दिङ्मुखं यैः . नेयं कनकवृष्टिः किं तर्हि गरुडसुवर्णमयपक्षकणा इव पतिता इ(l.21)त्यर्थः ॥ 81. द्रुहिणाण्डभाण्डमतिमात्रसंकटां परिपूर्य कीर्त्तिषु गतासु दुस्स्थताम् . परितप्य(l.22)माणमिव तत्प्रजासृजा निरवग्रहं कनकवर्षमाचरत् ॥ तद्ब्रह्माण्डमिव निर्निरोधं सुवर्ण(l.23)[वृष्टिं व्यधा] त् . अत्र हेतूत्प्रे- क्षा . ब्रह्मण। तद्द्यमाणमिव . तल्लक्षणे हेतुमाह मरुत्तँयंशस्तु ब्राह्म(l.24)- ...⁶ रंयित्वा दुस्स्थतामसान्त्वं गतासु सतीषु यतोतिमात्रसंकटाम् ॥ 82. इति⁷ यः प्रसीदति(l.25**66) विभाविलानृता- ⁸दविशिष्टां ग[मितवा] न्सं भारतम् • 1 Ms. गङ्गं. 2 Ms. °डलु°. 3 Ms. °तं lc. under l. 19. 4 Ms. उद्व°. 5 Ms. °रुमुयं. 6 Read ब्रह्माण्डं पूरयित्वा. 7 Ms. °टम्. 8 Ms. °स्त.

has॰नेक॰? Look at footnote 6: 6 Ms. ॰दतुं॰.-> in commentary:नाग[च्छन्]? Or जाड्यं? Look at footnote 5: 5 Ms. जन्तुतां.-> refers to[अतितप्ततां च]which wasजन्तुतांin Ms.! Look at footnote 7:7 Ms. ॰वहता.-> refers toवर्महरंता`!

Wait, what about footnote 1: `1 Ms. ॰`?
Look at the glyph:
`॰` followed by: a loop like `इ` or `रु` or `इ`?
Wait, `इ` `मु` `°` with a circle above? No, `॰इमु॰.` -> wait, `इ` has a stroke: could it be `॰इमु॰.`?
Wait, is that `॰इमु॰` or `॰हमु॰` or `॰इमु॰`?
Wait, look at `स मरुत्तं`: `मरुत्तं` -> could MS have had `मरुमु॰`?
No, what if it is `॰इमु॰`? Wait, look at `इ`: it has the top loop and lower curve, and an anusvara or dot? No, it looks like `॰इमु॰.`
Wait, could it be `॰इमु॰.`?

... पर्णशब्देन चामीकरदलपक्षपातं..." or something! "पर्णं दलं पक्षश्च" - पर्ण means दल, but here because of सुपर्ण, it has the sense of पक्ष! Yes, exactly: "शोभनपक्षत्वाद्दलं [चामीकरपक्षपातं]"!!

Wait, let's look at footnote 1 to 8: Footnote 1: 1 Ms. °नेपि°. -> refers to line 2 (or 1): सेनायमत्र जनने -> Ms had नेपि. Footnote 2: 2 Ms. °त्यौद°. -> refers to line 3: मूर्त्योद[पद्यत...] -> Ms had त्यौद. Footnote 3: 3 Ms. °वैमे°. -> refers to line 6: पूर्वं मेघ° -> Ms had वैमे. Footnote 4: 4 Ms. °श्रर्थया°. -> refers to line 8: नात्यजदित्यर्थः -> Ms had श्रर्थया? Yes, दित्यर्थः! Footnote 5: 5 Ms. मैना°. -> refers to line 15: मैनाकैखण्डितः -> Ms had मैना. Footnote 6: 6 Ms. °व्यमचा°. -> refers to line 14: विनायकाभ्याम् or

२४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. लोभं सुवर्णमय[पक्ष]त्या पातं यदत्यजत्ततो ॰हेतोर्मानव(l.1)••••••••- •••[पृ]थ्वीराजस्य सहायतां भजन्, नागदमनादिभिर्गुणैर्यैद्वयं गरुड ए(l 2)व••••••••••यां सुवर्णपक्षपातमोक्षान्मीनवत्वमवहं•••••••• सैत्यर्भाब्दस्य गरुडवाचिनो नपुंसकलिङ्गै•••••••• ॥ 88. इति गरुडहनूमं(l.3)[न्मूर्तिभेदानुगत्वा- न्नृपतिरथ] षमर्णेो रामभावप्रभावम् • तरितुमतितरस्वीभूय सप्तांपि सिन्धूं(l.4)- ————————— ॰मियायँ ॥ एवं गरुडहनुमतोर्मूर्तिभेदस्य भुवनैकमल्लस्य कँदम्बवासस्य चानुग- त्वा(l.5)••••••••[पृ]थ्वीराजस्सप्तसमुद्रांस्तरितुं बलं प्राप्य लोकहिताय प्रयत्नं कृतवान् (l.6)•••••येन समुद्रमतरत् अहं पुनर्गरुडहनुमदवतारा- भ्यां भुवनैकमल्लकदम्बवासाभ्या(l.7)•••••[मशक्य]ल्लदिति भद्रम्॥ 89. श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्वस्य निष्ध(l.8)[स्य च च्छायाभाजि किरात]काव्यविवृतौ विश्रम्य रम्यश्रियि • पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ(l.9)[ज्योत्स्नाकरो लावणैः?] [सं]वेशं परिवाञ्छति प्रतिपदं शास्त्राध्वनि ग्लानिमान् ॥ श्रीलोल(l.10)[राजसुतपण्डितभट्ट]नोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गे व्यधत्त नवमं सुखमत्र पृ(l.11)[थ्वी- राजाख्य]राजविजयाभिधकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजये नवमस्सर्गः ॥(l.12) —————————— 1 Ms. °नाभि°. 2 Ms. °न्दान°. 3 Ms. °ख्वं°. 4 Ms. lc. at top of page. 5 Ms. संधस्य. 6 Ms. °तुम°. 7 Sic. Is it °रय जुषायो ? 8 Ms. °साप्ति. 9 Ms. °न्धू°, 10 Ms. °म्न्राय. 11 Ms. क° to °न्वा° lc. on margin.

(long am: ऽ) So 10, 11, 12 is: । ऽ ऽ = य-गण! And syllables 1 to 6: If 1-3 is na-gaṇa (।।।), then 1 must be laghu! So it CANNOT have an anusvara! It must be 'स', not 'सं'! But in the print, is there an anusvara or dot? Look closely at the print: Above the first letter, there is indeed a dot or it's 'सं'? It looks like a dot: "सं" or maybe just a smudge, or the text actually reads "संमसमयमयत्यताङ्गनानां" in the book (a typo by the editor/typesetter) or "समसमयमयत्यताङ्गनानां"? Wait, look closely at the first two letters: Wait, is the first letter 'सं' or 'स'? Let's look at the dot above it: yes, there is a small dot above the first letter. Wait, is the second letter 'म'? Yes, 'म'. Wait, could it be "समसमयमयत्यताङ्गनानां"? Wait, look at the first letter again. Is it 'सं'? Yes, it looks like 'सं' (or 'स' with a dot). We can transcribe what is printed. Wait, what does "समसमयमयत्यताङ्गनानां" mean? "समसमय

२४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सयौवनशोभेनापि सतीनां धृतिं(l.21) हरन्नापि राजरूपगुणेन स्त्रीणां सौविदलत्वे समकालमेव यत्नः कृतः . पृथ्वीराजादन्यराजानाम(l.22)···- ········रतेषु स्त्रीणां स्पृहा नाभूदित्यर्थः . श्रीधृत्योः स्त्रीलिङ्गत्वादपि विरोधवाचकः क(l.23)··········रस्त्रीगाङ्गेया(?)···भवन्ति ॥ ३. अपि सलिलशयस्य यस्य सेवा- मकुरुत तं(l.24***67) परिरब्धुमुत्सुकानाम् . ⏑⏑⏑⏑⏑⏑[मसूययेव] निद्रा नयनपथं न ज[गाम कामिनीनाम्] ॥ जलशयनस्यापि यस्य निद्रा सेवामकार्षीत्तमा[लिङ्गितुं का]ङ्क्ष- न्तीनां स्त्रीणां नयन········अत्रोत्प्रेक्ष्यते असूययेवेति . यं ज- लेपि श्रितं [न तत्या]ज तमप्यैताः कथं प्रार्थ·········· . ⏑⏑⏑⏑(l.3)रखदेवं

महता विक्रमेण दुशिश्रताभ्यामूष्मोयमाणाभ्यां भुजाभ्यामायत्तीकृतो विधिरनुकूल एव त(l.8)स्य बहून्वारान्संग्राममुदपादयत् ॥ ६. अथ कुविधियदृच्छयेव नागा- र्जुन इति निन्दितभिक्षुयोग्यना(l.9)मा • निगडगृहपरिग्रहाय मातु- र्ग्रह इव विग्रहराजवल्लभायाः ॥ ७. पितुरखिलनृपाविल(l.10)ङ्घ्यभाग्या- ²म्भृतबलनिर्मथनैकवीरजन्मा • गुडपुरमिति दुर्गमध्यरोह- न्मधुररसाहतिदोहदेन बालः ॥(l.11) नागार्जुनस्य यः कुविधिः कुत्सितं पूर्वकर्म तेन हेतुना या यदृच्छा तया हेतुभूतया निर्मितं मातापितृ(l.12)भ्यां कृतं भिक्षुयोग्यं भिक्षुषु प्रचु- रतथाश्रितं नागार्जुन इति नाम यस्य स बालो विवेकशून्यो गुडपु(l.13)र- सं