पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ७. सू - ४६. ] दीपिकासहितम्. ९७५ सत्र यागेष्वृत्विजामपि फलदर्शनादल्पं फलं प्रजाना मपि भवतीत्यौडुलोमिर्मन्यते । तदर्थं देवैः क्रियमाण त्त्वात् ॥ ४५ ॥ ( ३ ) सू--ॐ ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ॐ ॥ ४६ ॥ फलभागित्वं साध्ये पूर्वोक्तस्वामित्वहेतोरप्रयोजकत्वमुक्तं भवति । तस्मा इत्येतत् पञ्चम्यन्ततया प्रथमान्ततया तृतीयान्ततया च विपरिणा म्य व्याचष्टे—अल्पफलमिति । ज्ञानफलमित्यर्थः । प्रजानामपीति । न केवलं देवानामेव फलं, किन्तु प्रजानामपीत्यपेरर्थः । प्रजानामपि फ लभाक्त्वं कुत इत्यतः प्रवृत्तं तस्मै हीत्यादि व्याचष्टे—तदर्थमिति । प्रजार्थमेवेत्यर्थः । अनेन सूत्रे तच्छब्दः प्रजापरः, तादर्थ्ये चतुर्थीत्यु क्तं भवति । क्रियमाणत्वादिति । सम्पाद्यमानत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्ये ति शेषः । अनेन हि शब्दो हेत्वर्थः परिक्रियते इत्यस्य क्रियते इत्यर्थ उक्तो भवति । तथा चायं सूत्रार्थः ‘आर्त्विज्यं’ आर्त्विज्यमिव यथा सत्रयागेऽग्रहपतीनामप्यृत्विजां यज्ञफलं तथा ‘तासां’ प्रजानामस्वा मिभूतानामपि तदल्पफलमस्ति । कुतो ? ‘हि’ यतः ‘तस्मै’ प्रजाफ लार्थ ‘तैः’ प्रजास्थितैः तत्तत्करणप्रेरकैर्देवैः ‘तत्’ ज्ञानादि ‘परि क्रियते’ सम्पाद्यतेऽत इति । तत्त्वप्रदीपे तु यथा सत्रयागेषु न केवलं गृहपतेरेव, किन्तु ‘ऋत्विजां’ इष्टप्रथमयज्ञानां स्वानूत्स्वानग्नीन् तद् ग्रिषु समारोप्य दीक्षितानामनात्तदक्षिणानामल्पं फलं दृश्यते गृहपतेः द्रव्यादिस्तृणुरसमत्वेऽपि, तथा देवैः क्रियमाणस्य ज्ञानयज्ञस्यार्त्वि ज्यं प्रजाभिः परिक्रियते । ‘तत्’ आर्त्विज्यं तासामप्यल्पफलदं भव त्येव । कुतो ? ‘हि’ यतः ‘तस्मै’ तदर्थं प्रजानामपि फलसिद्ध्यर्थमे व तासु स्थित्वा तत्तत्करणानि व्यापारयद्भिर्देवैः ज्ञानयज्ञः ‘परिक्रि यते’ अनुष्ठीयते अत इति सूत्रार्थो वर्णितः । एतत्पक्षे आर्त्विज्यमि त्यावर्तते । एवं परिक्रियत इत्येतदपि । अस्यार्त्विज्यमित्यनेन ज्ञानय ज्ञ इत्यध्याहृतेन चान्वयः । तथा च सत्रयागेष्वार्त्विज्यमृत्विजामल्प फलदं तथा देवैर्यो ज्ञानयज्ञः क्रियते तस्यार्त्विज्यं यत्प्रजाभिः क्रियते तदार्त्विज्यं प्रजानामप्यल्पफलदं भवत्येव । कुतो हि यत इत्यादिरू पा सूत्रयोजना द्रष्टव्या ॥ ( ३ ) यदि देवैः प्रजार्थं ज्ञानादि साध्यते तर्हि तत्फलं प्रजानामेव