पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ७. सू - ४६. ] दीपिकासहितम्. ९७७ (४) देवानां ज्ञानादिकर्मणि सहकार्यन्तरत्वेन प्रजा विधी- यन्ते । यथा प्रजावतो राज्ञः प्रजाः सहकारित्वेन वि- धीयन्ते । यथा वाऽऽचार्यस्य शिष्याः । (५) वाराहे च — ज्ञानादिदानं देवानां विष्णुना साधु चोदितम् । वेदेषु तेषां विहितं तत्राचार्यो महत्तरः ॥ ण टीकाया अपि प्रवृत्तेः । तत्त्वप्रदीपस्य च वस्तुस्थित्या प्रवृत्तत्वात् ॥ (४) कोऽसौ तृतीयः पक्ष इत्यतस्तत्प्रदर्शनाथं प्रवृत्तं सहकार्यन्त- रविधिरित्यंशमपेक्षितोपस्कारेण व्याचष्टे—देवानामिति ॥ सहकार्य- न्तरत्वेनेत्यनेन सूत्रे भावप्रधानो निर्देशः, तृतीयातत्पुरुषश्चेत्युक्तं भ- वति । सूत्रे भाष्ये च आचार्यापेक्षया प्रजानां सहकार्यन्तरत्वादान्तर- शब्दप्रयोगः । केचित्तु—अन्तरशब्दो विशेषार्थकः, स चानुग्राह्यत्वरू- प इत्याहुः । विधीयन्त इत्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यात उभयोरपि महदल्पफले स्त इत्युपस्कारेणेतिशब्दाध्याहारेण च तृतीय इत्यनेना- न्वयः । तत्र देवानां प्रजाकृतपुण्यफलभाक्त्वमेव, न तु पापफलभा- क्त्वं तत्फलं त्वसुराणामिति विवेको द्रष्टव्यः । कथं विधिरित्यतः प्रवृ- त्तं तद्वतो विध्यादिवदित्यंशं व्याचष्टे—यथेति । तद्वत इत्यस्य व्या- ख्या—प्रजावत इति । तस्य विवरणं—राज्ञ इति । सहकारित्वेनेति । पालनकर्मणीति शेषः । तद्वत इति प्रकारान्तरेण व्याचष्टे—आचार्य- स्येति । शिष्यवत इत्यादावुपस्कर्तव्यम् । शिष्याः सहकारित्वेन वि- धीयन्त इति सम्बन्धः । अत्राप्यत उभयोरपि महदल्पफले स्त इति वा- क्यशेषः । तेन सौत्रादिशब्दार्थ उक्तो भवति । यथा प्रजावत इत्यादेः शिष्या इत्यन्तस्य तथाशब्दाध्याहारेण देवानामित्यादिनाऽन्वयः ॥ (५) अत्रैवार्थे स्मृतिमाह—वाराहे चेति ॥ देवानां प्रजाभ्यो 'सा- धु' सम्यक्साक्षादिति वा ज्ञानादिदानं विष्णुना 'चोदितं' आज्ञप्तम्। आदिशब्देन मोक्षादिर्गृह्यते । 'तेषां' देवानां वेदे विहितं चेति चश- ब्दान्वयः । 'तत्र' स्वविहिते ज्ञानदाने 'आचार्यों' गुरुः 'महत्तरो' महान् मुख्यः । स्वार्थे तरप् । 'सहकारित्वे' सहकारित्वेन तच्छिष्ये वा विहितः । सहकार्यन्तरं प्रजा इति पूर्वोत्तराभ्यां सम्बध्यते । तत्र दार्ष्टान्तिके अन्तरशब्दोऽमुख्यान्यपरः दृष्टान्ते व्यक्तिविशेषार्थकः । अ- १२३