पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

९८८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] एषा सेवेति सम्प्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत् ॥ इति बृहत्संहितायाम् ॥ ५० ॥ -- ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू-ॐ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्त- दवस्थावधृतेः॥ ॐ ॥ ५१ ॥ एवमेव प्रारब्धकर्माभावे शरीरपातानन्तरमेव मोक्षः। तद्भावे जन्मान्तराणीत्यनियमः ॥ ( २ ) ' धर्मी स्वर्गे विधर्मी निरयमेत्येव ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमे ग्रहः । प्रथमयच्छब्दस्य या भक्तिः यश्च परिचर्यादिकमित्युभयत्रान्व यः । अयमेव न सर्वत्र सेवाशब्दार्थः, किन्तु ज्ञानसाधनविषयैवेत्या ह—ययेति । यया तद्दर्शनं ब्रह्मदृष्टिर्भवति सा सेवा ' एषा ' श्रवणा दिरूपा सम्प्रोक्तेत्यर्थः । एवं च यावत्या सेवेत्यत्र सेवाशब्दार्थत्वेन श्रवणादिसेवैव सम्प्रोक्ता, न शुश्रूषा, अतो न ज्ञानस्य श्रवणादिसा ध्यत्वप्रतिपादकात्मा वा अरे इत्यादिप्रमाणविरोध इत्यर्थः । बृहत्संहि तायामुक्तत्वादुक्तं युक्तमिति शेषः ॥ १० ॥ ॥ इति ऐहिकाधिकरणम् ॥ -- ११. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मज्ञानस्य स्वोत्पत्तिजन्मानन्तरमेव प्रतिब न्धकाभावे मुक्तिसाधनत्वमहिमा वर्ण्यते । तत्र कारणे सति कार्यानु दये हेत्वभावाद्यच्छरीरे ज्ञानमुत्पन्नं तच्छरीरपातानन्तरमेव मोक्ष इ ति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति--एवमिति ॥ अत्र एवं मु क्तिफलानियम इति साध्यांशं एवकारगर्भिततया व्याचष्टे—एवमेवे ति । यथा ज्ञाने चानियमः, एवं मुक्तिफलेऽप्यनियम एव न तु नियम इत्यर्थः । ननु निष्कारणमनियमे कदाऽपि मोक्षाभावप्रसङ्ग इत्यत एव मित्येतद्विवृणोति—प्रारब्धेति । प्रारब्धकर्माख्यमुक्तिप्रतिबन्धकाभाव इत्यर्थः । ' तद्भावे ' प्रतिबन्धकसत्त्वे जन्मान्तराणीति द्वितीयाबहुव चनं, बहुत्वमविवक्षितम् । जन्मान्तरमित्यर्थः । प्राप्यैवेति शेषः । तथा च प्रारब्धभावाभावयोरनियमकारणत्वात् नोक्तदोष इति भावः ॥ ( २ ) ननु कुतोऽत्र प्रतिबन्धककल्पनमित्यतः तत्र हेतुत्वेन तदव