पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१०४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - २. ] उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमेवोपासतां भवेत् ॥ इति चा ध्यात्मे । (५) शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूर्धानमभिनि सृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भ वन्ति (कठ.२-६-१६.) ॥ इति च ॥ १७ ॥ (६) सू—ॐ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ ॐ ॥ १८ ॥ निष्क्रामति । 'सहस्रं वा आदित्यस्य रश्मयः आसु तथैव ब्रह्मणो लोकं सुषुम्नाया विभेदतः॥ इति ॥ अध्यात्म इतिवचनात् हार्दानुगृहीतः शताधिक एवेत्यर्थः । सिद्ध इति वाक्यशेषः । अनेन सूत्रे हृदयस्यायं हार्दस्तेनेति विग्रहः । तथा च हार्देन हृदिस्थेन हरिणा सहैव हार्देनानुगृहीतस्तस्यानुग्रहं प्राप्त एव ज्ञानीदेहान्निष्क्रामतीति सूत्रखण्डार्थ उक्तो भवति ॥ (५) प्रकाशितद्वारो निष्क्रामतीत्युक्तम् । तत्र नाड्यां विशेषो क्तिपरं—शताधिकयेत्यंशं तत्सूचितश्रुत्युदाहरणेन व्याचष्टे—शतमिति ॥ हृदयस्य नाड्यः तत्सम्बन्धिन्यः नाड्यः 'शतं चैका च' एकोत्त रशतसङ्ख्याका भवन्ति । तासां मध्ये 'एका' नाडी 'मूर्धानं अभि' प्र ति 'निस्सृता' मूर्धपर्यन्तं गता । 'तया' शतोत्तरया सुषुम्नाख्यनाड्यो र्ध्वं गच्छन् पुरुषोऽमृतत्वं 'एति' प्राप्नोति । तत्रायं विवेकः—ये प्रतीका लम्बनाः सुषुम्नाप्रभेदात् निष्क्रान्तास्ते 'अमृतत्वं' ब्रह्मलोकं, अन्ये अ प्रतीकालम्बनाः 'अमृतत्वं' वैकुण्ठलोकं यान्तीति । 'अन्याः' शतं ना ड्यो 'विष्वगुत्क्रमणे' तादर्थ्ये सप्तमी । लोकान्तरगमनार्थं भवन्तीति कठश्रुत्यर्थः । श्रुतिश्चेत्यनन्तरं शताधिकयेत्यर्थे प्रमाणमिति शेषः । न केवलं स्मृतिरितिचार्थः ॥ (६) ननु यदि प्रकाशितनाडीद्वारो निष्क्रामति तर्ह्यज्ञानिवन्नाड्य न्तस्तमसैव गमनं स्यात् । यद्यन्तरप्यस्ति प्रकाशः, तर्हि द्वारपदवै यर्थ्यमित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठित्वा तच्छेषमात्रं पूरयति—रश्मी ति ॥ ज्ञानी नाड्यन्तराराततादित्यरश्म्यनुसारी सन् ईश्वरमनुसृत्य दे हान्निष्क्रामतीत्यर्थः । अतो न नाड्यन्तस्तमसोत्क्रामति , न वा द्वार पदवैयर्थ्यमिति वाक्यशेषः । द्वारप्रकाशस्य वैष्णवत्वादस्य च सौ रत्वादिति भावः । नाड्यन्तराराततसौररश्म्यनुसारेणोत्क्रामतीत्येतत्कु