पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१०६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ३. ] पूर्वोक्त आतिवाहिकः परो वेति व्यामोहे उत्तरे दिव स्पतिरिति विशेषणात्पूर्वत्रातिवाहिकस्यैव सिद्धेः । ( ३ ) ब्रह्मतर्के च— उत्क्रान्तस्तु शरीरात्स्वाद्गच्छत्यर्चिषमेव तु । ततो हि वायोः पुत्रं च योऽसौ नाम्नाऽऽतिवाहिकः ॥ ततोऽहः पूर्वपक्षं चाप्युदक्संवत्सरं तथा । तेरित्थेतद्व्यामोहे हेतुत्वेनान्वेति । तथा चेत्थं योजना—यथा ‘स वा युमागच्छति’ इति ‘प्रथमं’ पूर्वे ‘वायुगमनं’ वायोः प्राप्तिः ‘उच्यते’ श्रूयते तथा ‘अन्तेऽपि’ उत्तरत्रापि ‘उत्क्रान्तो विद्वान्’ इति वायुग मनश्रुतेः ज्ञानिप्राप्यवायुत्वस्य उभयत्र समानत्वात्पूर्वोक्त आतिवाहि कः परो मुख्यो वा ? उत्तरे उत्तरत्रोक्तः परः आतिवाहिको वेति ‘व्या मोहे’ सन्देहे ‘उत्तरे’ उत्तरस्मिन् दिवस्पतित्वविशेषणलिङ्गादुत्तरो क्तस्य मुख्यत्वस्यैव सिद्धेः पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वस्यैव सिद्धेरिति । अस्य पूर्वोक्तस्त्वातिवाहिको वायुरिति पूर्वप्रतिज्ञयाऽन्वयः । केचित्तु- सूत्रे ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी व्यामोहं निराकृत्येति । भाष्येऽपि व्या मोह इति प्रथमान्तम् । तस्य नञाऽध्याहृतेनान्वय इत्याहुः । अनेन— ‘उभयव्यामोहात्’ ‘यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमाग च्छति’ ‘उत्क्रान्तो विद्वान्’ इत्युभयविधवाक्यादुभयत्रा दावन्ते च प्राप्ये वायौ प्रत्येकं मुख्यत्वातिवाहकत्वोभयकोटिकव्या मोहे सन्देहे प्रसक्तेऽपि तस्माद्दिवस्पतित्वविशेषणात्तस्योत्तरोक्तस्य तत्सिद्धेर्मुख्यत्वसिद्धेस्तस्य पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वसिद्धेश्च पूर्वोक्त आतिवाहिक एवेति सूत्रार्थ उक्तो भवति । श्रुत्यर्थस्तु उत्क्रान्तो ज्ञानी हरिमधिगच्छन् ‘अन्ततः’ अन्ते विद्युतमेव प्राप्नोति । कथं वरुणाव राया विद्युतोऽन्ततो गम्यत्वमित्यतो विद्युत्स्वरूपमाह—द्यौरिति । ‘द्यौः’ भारत्येव ‘विद्युत्’ तच्छब्दवाच्या तस्याः पतिं वायुं प्राप्य ‘तेनैव’ तन्मुखेनैव परं ब्रह्मप्राप्नोति, न तु तदनन्तरं प्राप्यान्तरम स्तीति ॥ ( ३ ) नन्वस्तूत्तरस्य मुख्यत्वं, तथाऽपि पूर्वोक्तस्यातिवाहिकत्वा निश्चयः । मुख्यस्यैवोभयत्रावस्थानसम्भवादित्याशङ्कां परिहर्तुं स र्वे मार्गे स्मृत्या दर्शयति—ब्रह्मतर्के चेति ॥ चोऽवधारणे । समुच्चये च । सर्वोऽपि मार्ग उक्तः शङ्का च परिहृतेति वाक्यशेषः । स्मृतौ तुश