पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ७. सू - ९. ] दीपिकासाहितम्. १०८३ ( छा. ८-२-१०.) इत्यादिश्रुतेः ॥ ८ ॥ — * — ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सू—ॐ॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ॐ ॥ ९ ॥ सत्यसङ्कल्पत्वादेव । ( २ ) परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः । ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥ ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् ॥ आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । था च न तेषां मुक्तानां भोगादिषु प्रयत्नापेक्षा, किन्तु सङ्कल्पादेव तद्भोजनं सिध्यति । कुतः ? 'तच्छ्रुतेः' 'स यदि' इति श्रुतेरित्यर्थः । एवशब्दः श्रुतेः प्राबल्यसूचकः । सङ्कल्पानन्तरमेव, न तु विलम्बं कृ त्वेति वा ॥ ६ ॥ ॥ इति संकल्पाधिकरणम् ॥ — ःः* — ७. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्र ब्रह्मप्राप्तिमतां मुक्तानां स्वाधमनियाम्यत्वराहित्येन भोगस्साध्यते । तत्र मुक्तस्याधमा अप्यधिपतयः सन्तीति पूर्वपक्षे सि द्धान्तयत्सूत्रमुपन्यस्यति—अत एवेति । अत्र 'मुक्तः प्रतिज्ञानात्' इत्यतो मुक्त इत्यनुवर्तते । चशब्दो विपक्षव्यावृत्त्यर्थः । तथा च मुक्तो न संसारिसमधर्मभागिति प्रतिज्ञासिद्धौ कुत एतदित्यतो यतोऽनन्या धिपतिरित्याह । क्लृप्तपतिभ्योऽन्याधिपतियुक्तो नेति तदर्थः । अत्रापि हेत्वाकांक्षायां अत इत्युक्तमित्याशयेन तमंशं व्याचष्टे—सत्यसङ्कल्प त्वादेवेति । अयमस्माकमेव नियम्यस्स्यादित्यधिपतीनां सत्यसङ्कल्प त्वात्तदनुसारेण अहमेतेषामेव नियम्यस्स्यामिति नियम्यमुक्तस्यापि सत्यसङ्कल्पत्वादेवेति तत्त्वप्रदीपरीत्याऽस्यार्थो ज्ञातव्यः । टीकाकृ द्रीत्या एवकारः सिद्धान्तिहेतोः परग्रहगतत्वादिति पूर्वपक्षिहेत्वपेक्ष या प्राबल्यमाह । नात्र हेत्वन्तरं गवेषणीयमित्यर्थो वा ॥ ( २ ) अत्रार्थे स्मृतिं चाह—परम इति ॥ अनेन सौत्रचशब्दः स्मृ तिसमुच्चायकतयाऽपि व्याख्यातः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे--चकारा