पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

यथाकाममुपरमते' (तै.उ. २-८.) इति भोगमात्रस म्पलिङ्गात् । (४) अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् । कादाचित्कविशेषस्तु नैव तेषां निषिध्यते ॥ इति कौर्मे ॥ उक्तो भवति । कुतो नेत्यतस्तत्र नेत्यस्यावृत्त्या यतो न भोगविशेषा दिस्तद्वृद्ध्यादौ कारणमिति सूचितश्चशब्दसमुच्चितो हेतुरन्वेतव्यः । भोगविशेषादेर्वृद्ध्याद्यकारणत्वं कुतो ज्ञायत इत्यतस्तत्र 'एतमानन्द मयम्' इत्यारभ्य लिङ्गादित्यन्तो हेतुर्योज्यः । सायुज्यमुक्तः 'आनन्द मयं' आनन्दपूर्णमेतं परमात्मानं प्राविश्य पुनर्देहेतो न जायते न म्रिय ते गुणतो न हसते न वर्धते 'यथाकामं' यथेच्छं 'चरति' भक्षयति पिबति चेत्यर्थः । रमते उपरमत इत्याभ्यां भोगविशेषतदभावावुच्ये ते । इति श्रुतादिति शेषः । भोगमात्रेति हेतुवाक्यार्थः पूर्ववत् ॥ (४) ननु यदि भोगो न वृद्धिहेतुस्तर्हि व्यर्थोऽसौ किमिति मुक्तैः क्रियत इत्यतः क्रीडयेति परिहारे स्थिते मुक्ताविरिञ्चेतरमुक्तानां चश ब्दसूचितं विशेषं चाह—अवृद्धीति ॥ वृद्धिह्रासरहितज्ञानादिधर्मवत्त्व मित्यर्थः । 'मुक्तानां' विरिञ्चेतरमुक्तानाम् । यथोक्तमनुव्याख्याने— मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरलोपमा ॥ इति ॥ व्याख्यातं चैतत्सुधायाम्— ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह—मुक्तानां त्वि ति । विशेषबलेन वृद्धिह्रासवतीत्यर्थः । यथोक्तं—'अवृद्धिह्रासरूपत्वम्' इत्यादीति । अत्र मतिविवक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्देशः । आदिशब्देन प्रवाह तो वचनं गृह्यते । भोगादिना तर्हि किञ्चिद्वृद्धिविरोध इत्यत आह— प्रायिकमिति । बाहुल्येन सार्वकालिकमित्यर्थः । प्रायिकमित्युक्तेः कृत्य माह—कादाचित्केति । विशेषो वृद्ध्यादिः । 'तेषां' विरिञ्चेतरमुक्ता नां 'नैव निषिध्यते' किन्त्वङ्गीक्रियत इत्यर्थः । अवृद्धिह्रासरूपत्वहान्या पादकत्वाभावादिति भावः। केचित्तु—मुक्तानामित्यस्य यथाभूत एवा र्थो न विरिञ्चेतरेषामिति । कादाचित्कविशेष इत्यादेस्तु मुक्तौ तत्त त्कालीनभोगबाहुल्येन आनन्दे कश्चिद्विशेषो नैव निषिध्यते इत्यर्थः। न चानुभाष्यविरोधः, ऽत्र तदन्येषामित्युक्तेरिति वाच्यम् । तत्र चतुर्मु खस्य सर्वज्ञत्वेन तज्ज्ञाने विशेषाभावस्योक्तत्वात् । यदा दक्षिणाना