पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ६. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १०५

‘अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति’ ( तै २-७. ) ‘स यश्चा यं पुरुषे’ ( तै. २-८. ) इत्यादि भेदव्यपदेशात् । क्यानि गृह्यन्ते । द्वितीयेन ‘यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्’, ( तै. उ. २ - ४ - १० ) इत्यादि । यद्वा — सकृच्छ्रुत एव सर्वसङ्ग्राहकः । अनेन नानन्दमय इतरो विरिञ्चः, कुतः ? भेदव्यपदेशात् । विरिञ्चस्य ‘ते ये शतम्’ ( तै. उ. २ - ८ - ४. ) इत्यादिना रुद्राच्छतगुणानन्दत्वोक्तेः, आन न्दमयस्य च ‘यतो वाचः’ इत्यादिनाऽपरिमितानन्दत्वोक्तेः । एवं न रुद्रः, तस्य हिरण्यगर्भाच्छतांशोनानन्दत्वोक्तेः । नापि बृहस्पत्याद यः, तेषामुत्तरोत्तरापेक्षया शतांशोनानन्दत्वोक्तेः । नापि प्रकृत्याद यः, ‘अदृश्येऽनात्म्ये’ इत्यादौ प्रकृत्याद्ययोग्यस्वातन्त्र्यादिरूपभेदक धर्मश्रवणात् । नाप्यानन्दमयो ब्रह्मादिजीवसमुदायः, तस्य ‘स यश्चा यम्’ इति अपकृष्टोत्कृष्टसर्वजीवस्थितिरूपभेदकधर्मोक्तेः जीवसमुदा यस्य चानेवंविधत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । एते च सर्वे व्यप देशाः तैत्तिरीयश्रुतिगताः । तत्र ‘प्रजापतिः शिवः शेषो लिङ्गमित्यभि धीयते’ इति शैवपुराणवचनात् ‘प्रजापतेः’ रुद्रस्य ‘ये शतं’ शतगु णिता आनन्दाः ते ‘ब्रह्मणः’ चतुर्मुखस्य एक आनन्द इति प्रथमवा कस्यार्थः । ‘अदृश्ये’ साकल्येनाज्ञेये ‘अनात्म्ये’ आत्मनः इमे आ त्म्याः जीवगुणाः न विद्यन्ते आत्म्याः यस्मिन् सोऽनात्म्यः तस्मिन् जीवगुणविधुरे । अथवा — आत्मनः स्वामिनोऽयमात्म्यः स्वामिसम्ब न्धी स नेत्यनात्म्यः तस्मिन्, स्वामिरहित इति यावत् । ‘अनिरुक्ते’ साकल्येन निर्वचनागोचरे । ‘अनिलयने’ अनन्याश्रये आनन्दमयशब्द वाच्ये विष्णौ तद्विषये योऽधिकारी ‘अभयं’ यथा भवति तथा ध्या नरूपां ‘प्रतिष्ठां’ स्थितिं ‘विन्दते’ प्राप्नोति, करोतीति यावत् । ‘अ थ’ अनन्तरं ‘सः’ उपासकः ‘अभयं’ भयरहितं भगवन्तं ‘गतः’ प्राप्तो भवतीति द्वितीयभेदव्यपदेशस्यार्थः । ‘पुरुषे’ पुरुषपदोपलक्षि तापकृष्टजीवेषु ‘यः’ अयमानन्दमयो विष्णुरस्ति । ‘यश्चादित्ये’ आ दित्यपदोपलक्षितोत्कृष्टजीवेष्वस्ति ‘सः’ उभयत्र स्थितो विष्णुः ‘ए कः’ अभिन्न इति तृतीयभेदव्यपदेशस्यार्थः । ‘यतो वाचः’ इत्यादि स्तु प्रागेव व्याख्यातः॥ १४