पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ११. सू - २५. ] दीपिकासहितम्. १३३ इत्युक्तस्य ज्योतिषो ' गायत्री वा इदग्ं सर्वम् ' ( छा. ३-१२-१. ) इति गायत्र्या समारम्भः कृतः ॥ त्वापत्त्या ततएव अग्निसूक्तगतज्योतिषोऽपि तदन्यत्वमेव भवेत् । अ तएवानन्दमयत्वमपि अन्यस्यैव भवेन्न विष्णोरिति पूर्वोक्ताक्षेपेण ए तदधिकरणोत्थानात्पूर्वेणास्याक्षेपिकी सङ्गतिः । एवं गायत्री विषयः । किं छन्दोविशेषः उत विष्णुरिति सन्देहः । तथा गायत्री छन्दोविशे ष एव भवेत्; तच्छब्दस्य तत्र रूढत्वादिति सयुक्तिकः पूर्वपक्षः । तथा तस्माज् ज्योतिरपि छन्द एवेति तस्यैव गुहानिहितत्वमानन्दम यत्वं चेति पूर्वपक्षफलं च सूचितं भवति। अत्र पूर्वपक्षे गायत्र्यादिश ब्दाः मन्त्रपराः, सर्वमपि वाक्यं तन्माहात्म्यपरतया योजनीयम् । सि द्धान्ते तु ' अथ ' इत्यादेरयमर्थः—भगवन्माहात्म्यान्तरारम्भेऽथश ब्दः । ' यत् ' श्वेतद्वीपानन्तासनवैकुण्ठगतं नारायणवासुदेववैकुण्ठा ख्यं रूपत्रयं तत् ' अतः ' एतस्माद्विवक्षिताद्बुद्धिस्थात् ' दिवः परः ' परं तदपेक्षयोच्चस्थानस्थितमित्यर्थः । ' ज्योतिः ' तेजोमयं एवंभूतं त त् ' विश्वतः पृष्ठेषु ' पृथिव्यां ब्रह्मणो मेरौ वैजयन्तेऽन्तरिक्षगम् । तृतीयं सत्यलोके च सदनं त्रिविधं मतम् ॥ इति वचनादन्तरिक्षगवैजयन्तमेरुसत्यलोकगतेभ्यो ब्रह्मसदनेभ्यः क्र मेणोर्ध्वेषु ' सर्वतः पृष्ठेषु ' अन्तरिक्षपृथिवीस्वरात्मकलोकेभ्यः क्रमे णोच्चेषु ' अनुत्तमेषु ' न विद्यते उत्तमो लोको येभ्यस्तेषु प्रत्यवरेष्वि ति वा । ' उत्तमेषु ' स्वयमेवोत्तमेषु ' लोकेषु ' श्वेतद्वीपानन्तासनवै कुण्ठेषु ' दीप्यते ' प्रकाशते ' तत् ' दीप्यमानं तेजः ' इदं वाव ' इदं खलु । इदं च किम्? ' यदिदमस्मिन् पुरुषे ' हृदये ' अन्तर्ज्योतिः ' त च्छब्दितं ब्रह्मास्ति तत्तेनैकीभूतमित्यर्थः । यो गायत्रीनामा गायत्रीसं स्थः स्त्रीरूपो हयशीर्षाख्यो भगवान् तदिदं प्रथमं रूपमित्याशयेन तस्य द्वितीयं रूपं वक्तुं गायत्र्यादिवाक्यं प्रवृत्तम् । ' यदिदं किञ्च भूतं ' पूर्णं मत्स्याद्यवताररूपं यच्च ' सर्वं ' सर्वान्तःस्थितं रूपं तत्सर्वं ' गाय त्री ' गायत्रीनामा भगवान् एव । वै प्रसिद्धम् । तस्यैव तृतीयं रूपमा ह—वागिति । गायत्रीनामा भगवान् ' वाग्वै ' वाङ्नामको विष्णुरेव । कुतोऽस्य विष्णुत्वमित्यतस्तल्लक्षणयोगादित्याह—वाग्वा इति । ' इदं