पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ( १० ) 'सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा स- त्यं भिदा मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः ' ॥ इ- ति पैङ्गिश्रुतेः । ( ११ ) 'आत्मा हि परमस्स्वतन्त्रोऽधिगुणो जीवोऽल्पश- ध्याये इति तदर्थः । हेतौ, स्वव्याख्यानेन सह परव्याख्याननिराकरण- स्य समुच्चये वा चशब्दः । तथा चासङ्गतिरिति भावः ॥ ( १० ) ननु नात्र जीवे समन्वय कथनमसङ्गतम् । जीवेश्वरभेदस्या- सत्यत्वेन तयोरैक्यात् । जीवसमन्वयस्यैव ब्रह्मसमन्वयरूपत्वादित्य- त आह—सत्य इति ॥ 'सत्यं' सत्या 'भिदा' भेदः । यद्यप्यात्मजीव- योः सत्यत्ववचनेनैव तत्स्वरूपभेदस्यापि सत्यत्वमुक्तं भवति । तथा- ऽपि पुनः 'सत्यं भिदा' इत्युक्तिर्दर्शनप्रतीताभेदप्रतीतिनिरासतात्प- र्यार्था शपथावृत्तिः । केचिद्भेदमसत्यमाहुः तत्कथमेतदित्यतस्तेषां प- क्षे श्रुतिरभीक्ष्णं दूषणमभिधत्ते—मैवेति । 'आरुवण्यः' अरा दोषास्तद्व- न्तः, आसमन्तादरशीला वा आरवः तैरसत्यभेदज्ञानिभिः विष्णुः सर्व- धा वन्द्यो भजनीयो नेत्यर्थः । इति पैङ्गिश्रुतिरित्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्य नासत्यो भेद इत्युत्तरेणान्वयः । एवं भाल्लवेयश्रुतिरित्यस्यापि । अत्र यद्यपि भागवततात्पर्ये—' सत्यत्वं च भेदस्योक्तं भाल्लवेयश्रुतौ । स्थाणुर्होच्चक्राम स प्रजापतिमुवाच कोऽसि के स्मः कः सः इति । स होवाच योऽस्मि ये स्थ यः स इति । अथैनमुपाक्रोशत् सत्यं भिदा स- त्यं भिदा सत्यं भिदा ' इत्यादिना 'सत्यम्' इति वाक्यं भाल्लवेयश्रुत्य- न्तर्गततया पठ्यते । भाष्यपुस्तकेऽपि क्वचित् 'सत्यम् ' इति वाक्यं 'आत्मा हि' इति वाक्यं च भाल्लवेयश्रुतित्वेनैव पठ्यते । न तु श्रुति- द्वयस्थत्वेन । तथाऽपि अनयोस्तात्पर्यानुसारेणैकश्रुतिस्थत्वं, बहुतर- पाठबलात् 'सत्य आत्मा' इति पैङ्गिश्रुतिः । 'आत्मा हि' इति भाल्ल- वेयश्रुतिः । तात्पर्येोदाहृता तु अन्या तत्समाख्या रूपा चेत्यदोषः । 'स्थाणुः' रुद्रः 'उच्चक्राम' ऊर्ध्वं जगाम । 'सः' रुद्रः 'प्रजापतिं' ब्रह्माणं उपाक्रोशदुवाच । किमिति? त्वं 'कः' कीदृशः । वयं 'के' कीदृशाः । सः विष्णुः 'कः' कीदृशः । किं भिन्न उताभिन्न इत्याश- यः । क्रमेणोत्तरमाह—अहं 'यो' यादृशोऽस्मि सर्वदा तादृशोऽस्मि । यूयं 'ये' यादृशाः तादृशाः स्थ । 'सः' विष्णुर्यादृशो मया भवदादि- भिन्न भिन्नस्तादृश एवेति श्रुत्यर्थः ॥ ( ११ ) अत्रोक्तभेदसाधकप्रमाणत्वेन विरुद्धगुणोपन्यासाय 'आ-