पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ( १० ) 'सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा स- त्यं भिदा मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः ' ॥ इ- ति पैङ्गिश्रुतेः । ( ११ ) 'आत्मा हि परमस्स्वतन्त्रोऽधिगुणो जीवोऽल्पश- ध्याये इति तदर्थः । हेतौ, स्वव्याख्यानेन सह परव्याख्याननिराकरण- स्य समुच्चये वा चशब्दः । तथा चासङ्गतिरिति भावः ॥ ( १० ) ननु नात्र जीवे समन्वय कथनमसङ्गतम् । जीवेश्वरभेदस्या- सत्यत्वेन तयोरैक्यात् । जीवसमन्वयस्यैव ब्रह्मसमन्वयरूपत्वादित्य- त आह—सत्य इति ॥ 'सत्यं' सत्या 'भिदा' भेदः । यद्यप्यात्मजीव- योः सत्यत्ववचनेनैव तत्स्वरूपभेदस्यापि सत्यत्वमुक्तं भवति । तथा- ऽपि पुनः 'सत्यं भिदा' इत्युक्तिर्दर्शनप्रतीताभेदप्रतीतिनिरासतात्प- र्यार्था शपथावृत्तिः । केचिद्भेदमसत्यमाहुः तत्कथमेतदित्यतस्तेषां प- क्षे श्रुतिरभीक्ष्णं दूषणमभिधत्ते—मैवेति । 'आरुवण्यः' अरा दोषास्तद्व- न्तः, आसमन्तादरशीला वा आरवः तैरसत्यभेदज्ञानिभिः विष्णुः सर्व- धा वन्द्यो भजनीयो नेत्यर्थः । इति पैङ्गिश्रुतिरित्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्य नासत्यो भेद इत्युत्तरेणान्वयः । एवं भाल्लवेयश्रुतिरित्यस्यापि । अत्र यद्यपि भागवततात्पर्ये—' सत्यत्वं च भेदस्योक्तं भाल्लवेयश्रुतौ । स्थाणुर्होच्चक्राम स प्रजापतिमुवाच कोऽसि के स्मः कः सः इति । स होवाच योऽस्मि ये स्थ यः स इति । अथैनमुपाक्रोशत् सत्यं भिदा स- त्यं भिदा सत्यं भिदा ' इत्यादिना 'सत्यम्' इति वाक्यं भाल्लवेयश्रुत्य- न्तर्गततया पठ्यते । भाष्यपुस्तकेऽपि क्वचित् 'सत्यम् ' इति वाक्यं 'आत्मा हि' इति वाक्यं च भाल्लवेयश्रुतित्वेनैव पठ्यते । न तु श्रुति- द्वयस्थत्वेन । तथाऽपि अनयोस्तात्पर्यानुसारेणैकश्रुतिस्थत्वं, बहुतर- पाठबलात् 'सत्य आत्मा' इति पैङ्गिश्रुतिः । 'आत्मा हि' इति भाल्ल- वेयश्रुतिः । तात्पर्येोदाहृता तु अन्या तत्समाख्या रूपा चेत्यदोषः । 'स्थाणुः' रुद्रः 'उच्चक्राम' ऊर्ध्वं जगाम । 'सः' रुद्रः 'प्रजापतिं' ब्रह्माणं उपाक्रोशदुवाच । किमिति? त्वं 'कः' कीदृशः । वयं 'के' कीदृशाः । सः विष्णुः 'कः' कीदृशः । किं भिन्न उताभिन्न इत्याश- यः । क्रमेणोत्तरमाह—अहं 'यो' यादृशोऽस्मि सर्वदा तादृशोऽस्मि । यूयं 'ये' यादृशाः तादृशाः स्थ । 'सः' विष्णुर्यादृशो मया भवदादि- भिन्न भिन्नस्तादृश एवेति श्रुत्यर्थः ॥ ( ११ ) अत्रोक्तभेदसाधकप्रमाणत्वेन विरुद्धगुणोपन्यासाय 'आ-

[ अधि - ३. सू - १२. ] दीपिकासहितम्. १८३ क्तिरस्वतन्त्रोऽवरः' इति च भाल्लवेयश्रुतिः । ( १२) यथेश्वरस्य जीवस्य भेदस्सत्यो विनिश्चयात् । एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि ॥ त्मा' इति द्वितीयवाक्यं प्रवृत्तम् । 'आत्मा' परमात्मा 'परमः' स्व- तन्त्रः । 'अधिगुणः' पूर्णशक्तिः । अतएवोत्तरत्र परमत्वस्वतन्त्रत्व- पूर्णशक्तित्वविरुद्धानां धर्माणां अल्पशक्तिरित्यादिपदैर्व्युत्क्रमेणाभिधा- नं कृतम् ॥ ( १२) अत्रैवार्थे पुराणवाक्ये पठति—यथेति ॥ अत्र षष्ठ्यन्तं वाक्यं पाद्मस्थं, प्रथमान्तं स्कान्दगतमिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः । 'मे मा- म्' इत्याभ्यां तत्प्रकृतो ग्राह्यः । 'विनिश्चयात्' एवार्थोऽयं शब्दः । स- त्यभेदाविति बहुव्रीहिः । यथा सत्यभेदौ तथैव विद्यमानानतिक्रमेण ज्ञातेन 'सत्येन' सत्यभेदेन भेदसत्यत्वज्ञानाख्यकारणेनेति यावत् । सहकेशवा इत्येकं पदं, केशवसहिता देवाः 'त्रायन्तु' अस्मान् रक्ष- न्त्वित्यर्थः । इत्यादेर्वाक्यान्नासत्यो भेदः, किन्तु—सत्य एवेति ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र पूर्ववाक्ये जीवेशभेदस्य दृष्टान्तत्वेनोपादानात्प्रामाणि- कत्वं ज्ञायते, तादृशस्यैव दृष्टान्तत्वात् । द्वितीये तु विषयानतिक्रमेण भेदसत्यत्वज्ञानस्य त्राणकारणत्वोक्त्या भेदसत्यत्वमपि ज्ञायत इति प्रकृतसङ्गतिः । आदिपदेन ग्राह्यवचनानि तत्त्वप्रदीपे उदाहृतानि । तथाहि— द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च । दैवो विस्तरशः प्रोक्तः आसुरं पार्थ मे शृणु असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ इत्यारभ्य— तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ इति भगवद्वचनम् । ( भ. गी. १६-६ . . १९ . ) असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । त आसुराः स्वयं नष्टाः जगतः क्षयकारिणः ॥ इति व्यासस्मृतिः । इन्द्रासोमा तपतं रक्ष उब्जतं न्यर्पयतं वृषणा तमोवृधः ।

| १२४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - २. ] यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् । तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥ इत्यादेर्नासत्यो भेदः ॥ १२ ॥ पराशृणीतमचितो न्योषतं हतं नुदेथां निशिशीतमत्रिणः । ( ऋ.७-१०४-१०) इन्द्रा सोमा वर्तयतं दिवस्पर्यग्नितप्तेभिर्युवमश्महन्मभिः । तपुर्वधेभिरजरेभिरत्रिणः ; ( ऋ.७-१०४-५.) इत्यादिका श्रुतिः । एषां भिज्जगदीश्वरजीवानां नास्ति तेऽत्रिणः । स्वाज्ञानकल्पितजगत्परमेश्वरस्य जीवस्य भेदकलुषीकृतभूमभावे । इति हि मायिनो वदन्ति । आच्छाद्य विक्षिपति संस्फुरदात्मतत्त्वं । जीवेश्वरस्य जगदाकृति तन्मृषैव । इत्यादि च । त्रियातुधानः प्रसितिं तयेत्वृतं यो अग्रे अनृतेन हन्ति । ( ऋ.१०-८६-११.) वाचा स्तेनं शरव ऋच्छन्तु मर्मन् विश्वस्यैतु प्रसितिं यातुधानः । ( ऋ.१०-८७-१५.) ‘अथ ज्ञानोपसर्गः’ इत्यारभ्य ‘येचान्ये मिथ्यातर्कैर्दृष्टान्तैः कु हकैरैन्द्रजालैर्वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् । प्रकाइया ह्येते तस्करा अस्वर्ग्याः’ (मैत्री. ७ - ८.) इत्यादिश्रुतिशतैरन्धं तम एव मायिनां गतिरिति निश्चीयते । तथा च स्कान्दे— सर्वब्रह्मत्ववेत्तारो जीवब्रह्मत्ववेदिनः । अन्यसाम्यविदो विष्णोः विष्णुद्वेष्टार एव च । सर्वे यान्ति तमो घोरं न तेषां उत्थितिः क्वचित् ॥ इति ॥ ॥ इति गुहाधिकरणम् ॥

[ भाष्ये - ४. सू - १३. ] दीपिकाकहितम्. १८५ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) आदित्ये विष्णुरित्युक्तम् । 'य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि' ( छा. ४-११. ) इत्या- दीनामग्निनामवादित्यादिस्थत्वमुच्यते । ( २ ) अतोऽक्ष्यादित्ययोरैक्यात् ' य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे चक्षुरन्तःस्थत्वलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वियते । श्रु- त्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यं विषयसंशयौ सयुक्तिकं पूर्वपक्षं च दर्शय- ति—आदित्य इति ॥ 'यश्चासावादित्ये' इत्यानन्दमयाधिकरणोदाहृ- तायां तथा 'अन्तरादित्ये' इत्यन्तर्नयोदाहृतायां च श्रुतावानन्दमयोऽ- न्तस्थस्थो विष्णुरादित्येऽस्तीत्युक्तमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह—य इति । तदित्यादौ संयोज्यम् । 'सोऽहं स एवाहम्' इत्यभ्यासोपन्यासः पूर्वपक्षयुक्तिप्रदर्शनार्थः । प्रथमादिपदेन 'अथैनमन्वाहार्यपचनोऽनु- शशास । य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते । सोऽहमस्मि स एवाहम- स्मि । अथैनमाहवनीयोऽनुशशास । य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सो ऽहमस्मि स एवाहमस्मीति च वाक्यद्वयं गृह्यते । द्वितीयादिपदेन च- न्द्रविद्युत्स्थत्वम् । यद्यपि आदित्यस्थत्वस्येव चन्द्रविद्युतस्थत्वयोर- न्नेरक्षित्वसाधकत्वाभावात्तदुपादानं न प्रकृतोपयुक्तम् । तथा अ- ग्नीनामिति बहुवचनं चानुपयुक्तम्, पूर्वपक्षे गार्हपत्यस्यैव अक्षित्व- साधनेन गार्हपत्यादीनां त्रयाणां तस्यासाधनात् । चन्द्रविद्युतोरक्ष्ये- कविद्वत्वाभावेन तत्स्थत्वस्याक्षित्वसाधकत्वाच्च । तथाऽपि आ- दिशब्दद्वयं बहुवचनं च पूर्वपक्षे गार्हपत्यादिबह्निप्रभृतिरूपयुक्तिसूच- नार्थम् । यथा अन्वाहार्यपचनाख्यदक्षिणाग्न्ययाहवनीयोः चन्द्रविद्यु- त्स्थत्वमुच्यते, एवं गार्हपत्यस्यापि आदित्यस्थत्वमुच्यते इति दृष्टा- न्तार्थं गार्हपत्यादीनां त्रयाणां क्रमेणादित्यादित्रितयस्थत्वे प्रसिद्धगा- र्हपत्यस्यैवादित्यस्थत्वमुखेनाक्षित्वमागच्छतीति युक्तिप्रदर्शनार्थं वा तदुपादानमिति न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् ॥ ( २ ) ततोऽपि किमित्यत आह—अत इति ॥ अस्य न सन्निहिते- न 'ऐक्यात्' इत्यनेनान्वयः । प्रकृतस्य अत इत्यनेन परामृष्टस्यादित्यान्तः- स्थत्वस्य ऐक्ये हेतुत्वायोगात् । किन्तु व्यवहितेन 'अग्नाव्यग्निरेवो- २४

१८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] दृश्यते' ( छा. ४-१५. ) इत्यत्राप्यग्निरेवोच्यते । च्यते' इत्यनेनान्वयः । न केवलमादित्यवाक्य इत्यपेरर्थः । तथा च— यदानन्दमयाख्यविष्णुनिष्ठतयोक्तमादित्यस्थत्वं तच्छान्दोग्ये 'य एष आदित्ये पुरुषः सोऽहमस्मि' इत्यादावग्नीनां गार्हपत्याद्याग्नेरेव 'उच्य- ते' प्रतीयते, न विष्णोः । कुतः ? यतोऽत्र 'अग्नीनां' गार्हपत्य-दक्षिणा- ग्याहवनीयानां त्रयाणां क्रमेण आदित्यादिस्थत्वमुच्यते, अतः । त- तः किम् ? यतोऽत्र गार्हपत्याख्याग्नेरेवादित्यस्थत्वमुच्यतेऽतो 'य ए- षोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति वाक्येऽप्यक्षिस्थत्वेन गार्हपत्याग्निरे- वोच्यते, न स विष्णुः । श्रुतिगतऽहंशब्देनापि स एवोच्यते इति योज- ना । तथा च पूर्वपक्षश्रुतिगताहंशब्दो अग्नावेव मुख्य इति तस्यैव ग्र- हणमिति भावः । नन्वग्नेरादित्यस्थत्वेऽपि कुतोऽक्षिस्थत्वप्राप्तिरित्यत आह—अक्ष्यादित्ययोरिति । 'आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्' इत्यैतरेयश्रुतेश्चेतनाख्यादित्यमण्डलयोरादित्यचक्षुःपदोदितेकचेतना- धिष्ठितत्वरूपैकधर्मेणैकविधत्वादित्यर्थः । यद्वा— 'अशनयोदाहृता- दित्यस्त्रिवृदिव वै चक्षुः शुक्लं कृष्णं कनीनिका' ( ) इति श्रुत्यनुसारेण तयोस्त्रिवृत्त्वधर्मेणैकविधत्वादित्यर्थः । तथा च—आ.दि- त्यस्थत्वोक्त्या अर्थादक्षिस्थत्वमपि प्राप्तमेवेति भावः । यद्यपि 'सय- श्चायम्' इति पूर्वोदाहृततैत्तिरीयश्रुतिस्थादित्यशब्दः उत्कृष्टचेतनमा- त्रोपलक्षकतया व्याख्यातः । तथाऽपि अत्राधिकरणे सूर्याभिमन्यमाना- दित्यमण्डलपरत्वमप्यस्याङ्गीकृत्य आक्षेपपरिहारौ कृतौ । अत एव टी- कायामक्ष्यादित्ययोरेकविधत्वादित्युक्तम् । तत्त्वप्रदीपे तु-अक्षीन्द्रिय- प्रेरकादित्ययोरेकत्वादिति यथाश्रुतमेव व्याख्यातम् । चन्द्रिकायाम- पि तत्त्वप्रदीपानुसारेण देवतापरमेवाक्षिप्तम् । अत एव भाष्ये सन्न्या- यरत्नावल्यां च अक्ष्यादित्ययोरेक्यादित्येवोक्तम्, न त्वेकविधत्वादि- ति । अक्ष्यादित्ययोरेकविधत्वादिति टीकापि भाष्यानुसारेण प्रकारभेद- निषेधमुखेन प्रकारैक्यपरा नेयेति पक्षान्तरमप्युक्तम् । तथा च—देवता- परत्वे 'आदित्ये विष्णुरित्युक्तम्' इति भाष्यश्रुतिस्थाक्ष्यादित्यपद- योश्च यथाश्रुत एवार्थः । मण्डलपरत्वे तद्भाष्यस्थादित्यपदं पूर्वोदा- हृततैत्तिरीयश्रुतिस्थादित्यपदं च मण्डलपरतया व्याख्येयमिति विवे- कः । अनेन छन्दोगश्रुत्युक्ताक्षिस्थत्वस्यान्यनिष्ठत्वाक्षेपमुखेनानन्दम- यनयोदाहृतायां तैत्तिरीयश्रुतावर्थादुक्तस्यापि तस्यान्यनिष्ठत्वाक्षेपात् ।

[ अधि - ४. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. १८७ ( ३ ) अतः 'तद्यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमे नन्दमयाधिकरणेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । अक्षिस्थत्वं वि षयः । किमग्नेर्विष्णोर्वेति सन्देहः । अग्नीनामेव अक्षिस्थत्वमिति पूर्वः पक्षः । अत्र आदित्यस्थत्वरूपयुक्तिश्चोक्ता भवति । अत्र 'य एष आ दित्ये पुरुषः' 'य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषः' इत्यनयोर्वाक्ययोः 'आदि त्यश्चक्षुर्भूत्वा' इति वाक्यद्वारा एकार्थत्वमुपपाद्य तन्मुखेन 'य एष आदित्ये' इति वाक्येन 'यश्चासावादित्ये' इति वाक्यस्य सङ्गतिं स म्पाद्य तद्द्वाराऽर्थाक्षिप्ततदर्थार्थक 'य एषोऽन्तरक्षिणि' इति वाक्यस्या पि तेन सङ्गतिरित्येवं वक्रसङ्गत्यैतदधिकरणारम्भः आदित्यस्थत्वलि ङ्गस्यापि समन्वयसिद्धयर्थे । अन्यथा 'नेतरोऽनुपपत्तेः' इत्यादौ वि ष्णुज्ञानान्मोक्ष इत्युक्तम्, स मोक्षः 'तद्यथा' इति वाक्येन 'य एषो न्तरक्षिणि' इत्युक्ताक्षिस्थज्ञानात्प्रतीयत इति वक्ष्यमाणऋजुसङ्गत्यैव अधिकरणमारम्भणीयं स्यादिति ध्येयम् ॥ ( ३ ) न केवलमक्षिस्थत्वसिद्धावग्नेरानन्दमयत्वप्राप्तिः । किन्तु- यत्पूर्वं 'नेतरः' इत्यादौ विष्णुज्ञानान्मोक्ष इत्युक्तं, तदपि बाधितं स्या दित्यत आह—अत इति ॥ 'अग्निज्ञानादित्येतत्' 'सर्वपापाश्लेषात्' इत्यनेनैव 'मोक्षः' इत्यनेनापि सम्बध्यते । तथा च यतोऽग्निरक्षिस्थो ऽतस्तज्ज्ञानादेव मोक्षोऽपि भवेत् न विष्णुज्ञानात् । कुत एतत्? अक्षि स्थाग्निज्ञानात्सर्वपापाश्लेषात् । न च तस्यासिद्धिः । 'तद्यथा' इति तदर्थवादेऽग्निज्ञानादेव सर्वपापाश्लेषोक्तेः । न च तज्ज्ञानात्सर्वपापा श्लेषमात्रेण कथं मोक्ष इति वाच्यम् । यतस्तज्ज्ञानान्मोक्षं विना सर्व पापाश्लेषासम्भवेन तदन्यथाऽनुपपत्त्यैव मोक्षस्याप्युपपत्तिरिति योज ना । एवं च पूर्वपक्षे अग्नेरक्षिस्थत्वेन 'तद्यथा' इत्यक्षिस्थस्योक्तं मु क्तिहेतुज्ञानविषयत्वमपि तस्यैव प्राप्नोतीति 'नेतरः' इत्युक्तमयुक्त मिति भावः । अनेन ऋजुसङ्गतिरप्यस्य दर्शिता भवति । छान्दोग्ये हीत्थमाख्यायिका—(छा. ४-१०-५०) कमलायनस्यापत्यं कामलाय नः नामतः उपकोसलः सत्यकामाख्ये गुरौ ब्रह्मचर्यमुद्दिश्योवास । स आचार्यस्याग्नीन् गार्हपत्यादीन् द्वादशवर्षपर्यन्तं पर्यचारीत् । सत्यका मस्त्वन्तेवासिनः स्वाध्यायं ग्राहयन् एनमेकमेव नाध्यापयत् । पुनः पुनः स्वजाययोक्तोऽपि अनुक्त्वैव विद्यां प्रवासाय प्रातिष्ठत । तदोप कोसलो व्याधिपीडितो विद्याप्राप्तिचिन्तया स्वाचार्यभार्यया अशाने

१८८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] वंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' (छा.४-१४.) इत्यादि ज्ञानादेव सर्वपापाश्लेषान्मोक्षोपपत्तिरिति । त्युक्तोऽपि नाश्नात् । एवं ब्रह्मचारिण्यनश्नति तूष्णींभूते सति तदा गा र्हपत्याद्यग्नयः कारुण्याविष्टाः त्रयोऽपि वयमस्मै ब्रह्मचारिणे विद्यां प्र ब्रवामेति प्रतिज्ञाय मिलितास्सन्तो विद्यामूचुः । 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इत्यादि । एवं सम्भूयोपदेशानन्तरमेनं प्रत्येकं अग्नय उपादि दिशुः इत्युच्यते वेद पुरुषेण 'अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास..य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि' इत्यादिना । एवं त्रिभिरग्निभिः प्रत्येकमुपदिष्ट उपकोसलः अथास्माभिरुक्तं ज्ञेयमेव, नोपास्यम्, तत्तु तदाचार्य आगत्य वक्ष्यतीति तैरुक्तोऽभूत् । एवं स्थि तेऽथाचार्यः सत्यकाम आजगाम । आगत्य चोपकोसलोक्तं श्रुत्वा प्रत्यु वाच । किमिति? यदग्निभिस्तुभ्यमुपदिष्टं तत्तवया ज्ञेयमेव न तूपास्यं, तत्त्वहमुपदेक्ष्ये इत्येवं प्रतिज्ञायादरजननाय वक्ष्यमाणमहस्तौत् 'यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापंकर्म न श्लिष्यत इति । एवं स्तुत्वोपकोसलाय विद्यामुपादिशत्सत्यकामः । किमिति? 'य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मेति होवाच । एतदमृतमे तद्भयमेतद्ब्रह्मेति' । अथ सम्भूयोपदेशानन्तरं एनमुपकोसलं गार्हप त्योऽनुशशास । किमिति? पृथिव

[ अधि - ४. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. १८९ ( ४ ) अतो ब्रवीति— सू—ॐ ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ ॐ ॥ १३ ॥ चक्षुरन्तस्थो विष्णुरेव । ( ५ ) ‘त्रिपादस्यामृतं दिवि’ ( ऋ. १०-९०-३. ) इत्यादि- ना तस्यैव अमृतत्वादुपपत्तेः परोक्षज्ञानिनि ज्ञानोत्तरं पापं कर्म न श्लिष्यते इत्यर्थः । य एषोऽक्षिण्य- न्तःपुरुषो दृश्यते दिव्यदृष्ट्या एष आत्मा वामनाख्य इति होवाच उ- पकोसलं प्रति सत्यकामः । ‘एतदमृतं’ स्वतो मृतिशून्यं नित्यमुक्तं, ‘एतदभयं’ स्वतो भयशून्यं ‘एतद्ब्रह्म’ गुणपूर्णमिति सिद्धान्तरीत्या श्रुत्यर्थः । पूर्वपक्षी त्वेतत्प्रकरणमग्निपरं मन्यते ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इति सङ्ग- तिसम्भवात् शङ्कासद्भावाच्च । अतः तत्परिहाराय उत्तरमब्रवीत् सू- त्रकार इत्यर्थः । चक्षुरन्तःस्थ इत्यनेन अन्तर इत्यंशो विष्णुरेवेत्यनेन अनुवृत्तस्तत्त्वित्यंशश्च व्याख्यातः । यद्यपि अनुव्याख्याने शब्दवैयर्थ्य- परिहाराय अन्तस्स्थित्वा रमणकृदिति व्याख्यानात् अत्रापि तदनु- सारेण रमणकृच्चेति वक्तव्यम् । तथाऽप्यत्र रमणक्रियाबोधकात्मशब्द- स्य हेतुककरणाच्च तदर्थस्य प्रतिज्ञायामन्वयः संभवतीति अन्तस्थ इ- त्येवोक्तम् । तत्रत्वात्मशब्दार्थस्य हेतुत्वाविवक्षणात्साध्यान्वयो न यु- ज्यते इति रमणकृदित्यप्युक्तम् । वस्तुतस्तु—सूत्रे अन्तरित्यनुक्त्वा अन्तर इत्यधिकोक्तेः सार्थक्याय अत्रापि रमणकृच्चेत्यपि उपलक्षण- या वाच्यम् । अवयवार्थविवक्षाऽविवक्षाभ्यां आत्मशब्दस्य साध्यस- मर्पकताहेतुत्वं च युज्यते इति ध्येयम् ॥ ( ५ ) उपपत्तेरित्यस्यानेकलिङ्गपरतया लिङ्गानां निरवकाशत्वो- क्तिपरतया च व्याचष्टे—त्रिपादिति ॥ इत्यादिना वाक्येन उक्तस्ये- ति शेषः । तस्येति विपरिणतं पदमावर्तते । अमृतत्वादित्येतदिहापि षष्ठ्यन्ततया बुद्ध्या विविक्तं सम्बध्यते । प्रथमेनादिपदेन ‘अभयं तितीर्षतां पारम्’ ( क.उ.३-२. ) ‘अमृतैवैषा देवता’ ( ) ‘आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयो ब्रह्म’ ( बृ.६-४-२५. ) इत्यादि- वाक्यं द्वितीयेन अभयत्वादिकं गृह्यते । तथा च—त्रिपादित्यादिना श्रुत्यन्तरवाक्येन तस्य विष्णोरेव उक्तस्य ‘एतदमृतम्’ इति वाक्ये ऽन्तःस्थनिष्ठत्वेनोक्तस्यामृतत्वादुपपत्तेर्लिङ्गस्य तस्मिन् विष्णावेव उ

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit text:

१९० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ( ६ ) ब्रह्मशब्दाद्युपपत्तेश्च । ( ७ ) ‘सोऽहमस्मि’ इत्यादि त्वन्तर्याम्यपेक्षया । ( ८ ) अन्तर्यामिणमीशमपेक्ष्याहं त्वमित्यपि । सर्वे शब्दाः प्रयुज्यन्ते सति भेदेऽपि वस्तुषु ॥ पपत्तेर्युक्तत्वादन्यत्रायुक्तत्वादिति योजना । अनेन लिङ्गस्य निरवका- शत्वानेकत्वाभ्यां प्राबल्यमुक्तं भवति । 'अमृतं' मृतिरहितं 'यदभयं' भयरहितं यच्च ‘तितीर्षतां' संसारतरणेच्छूनां 'पारं' संसारस्य पा- रस्थं तदुत्तरावधिभूते श्वेतद्वीपादौ स्थितं मुक्तप्राप्यं परं ब्रह्म तत् ध्यातुं साधनं वक्तुं वयं 'शकेमहि' शक्ताः स्म इति कठश्रुत्यर्थः ॥ ( ६ ) यद्येवं निरवकाशत्वानेकत्वाभ्यां बलवल्लिङ्गबलाच्चक्षुरन्तः- [L

[ अधि - ४. सू - १४. ] दीपिकासहितम्. १९१

इति महाकौर्मे ॥ ( ९ ) सू—ॐ ॥ स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ १४ ॥ ‘तद्यदस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव ग च्छति’ ( छा. ४-१५. ) इत्यादिस्थानशक्तिः । वामनि

ष्ट्रादीनां ईशमित्यन्तर्यामित्वोपपादकम् । तथा च—‘वस्तुषु’ अग्न्या दिजीवेषु ईशाद्भेदे सत्यपि तदभेदबोधकोऽहमितिशब्दः त्वमितिश ब्दः । किं बहुनाऽभेदसाधकाः सर्वे तत्तच्छब्दाः प्रयुज्यन्ते । कथम् ? यतोऽन्तर्यामिणमपेक्ष्यैवैते शब्दाः प्रयुज्यन्ते नैतावता अग्न्यादिजीवा नां ईशाभेदः शङ्क्यः । यतः सोऽन्तर्यामी ईशेशो ब्रह्माद्युत्तम इत्यर्थः । महाकौर्मे इत्यस्य उक्तत्वादित्यध्याहारेण सोऽहमिति पूर्ववाक्येना न्वयः ॥

१९२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] भामनिरित्याद्यात्मशक्तिश्चोच्यते । तस्य ह्येतल्लिङ्गम् । (१०) 'स ईशः सोऽसपत्नः स हरिः स परः स परोवरी यान् यदिदं चक्षुषि सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्म नी एव गच्छति स वामनः स भामनः स आनन्दः सोऽच्युतः' इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ एतं 'सर्वाणि वामानि' स्त्रीरूपाणि अभिसंयन्ति प्राप्नुवन्ति । अनेन संयन्ति वामानि एनमिति विग्रहो दर्शितः । 'एष उ' चक्षुर्गत एव मुख्यतो वामनिरित्युच्यते । कुतः? हि यस्मादेषः 'सर्वाणि वामानि' सुन्दररमादिस्त्रीरूपाणि 'नयति' प्रेरयति । एष उ एव चाक्षुषः पुरु षो 'भामनिः' मुख्यतः तच्छब्दवाच्यः । कुतः ? हि यस्मादेष 'सर्वेषु लोकेषु' पुरुषेषु

[ अधि - ४. सू - १५. ] दीपिकासहितम्. १९३ ( ११ ) यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुभिः । स वामनः परोऽस्माकं गतिरित्येव चिन्तयेत् ॥ इति वामने ॥ १४ ॥ ( १२ ) सू—ॐ ॥ सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥ ॐ ॥ १५ ॥ 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति' ( छा. ४-१०. ) खायामित्यनन्तरं उक्तत्वादिति शेषः । अस्य तस्यैतल्लिङ्गमिवि ज्ञाय- ते इति पूर्वेणान्वयः ॥ ( ११ ) लिङ्गस्वरूपस्य तस्य विष्णुरूपव्यक्तिविशेषनिष्ठतायाश्च श्रु- तावस्फुटत्वात्तदर्थमवार्थे स्मृतिं चाह—यदिति ॥ यस्य स्थानत्वा- दित्यर्थे । अस्य यच्छब्दस्य स इति तच्छब्देनान्वयः । 'सर्ववस्तुभिः' सर्पिरादिभिः । 'वामनः' सुन्दरस्त्रीनेतेति वामनाख्यो विष्णुरेव 'अ- स्माकं' भ

१९४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ( १३ ) 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' ( बृ. ५-९-२८. ) 'आनन्दो ब्र ह्मेति व्यजानात्' ( तै. ३-६. ) इत्यादेस्तस्यैव हि तल्लक्षणम् । ( १४ ) लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः । अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्रुडानन्दभागिनः ॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । त्वं सिद्धयति किमुत तदा 'खं ब्रह्म' इति पूर्णज्ञानादपीति कैमुत्यन्या यसूचनाय सूत्रे एवकारः । यद्यपि छान्दोग्यभाष्ये 'प्राणो ब्रह्म' बलं रूपं ब्रह्म । 'कं' पूर्णानन्दरूपं ब्रह्म । 'खं' पूर्णज्ञानरूपं 'ब्रह्म' परं ब्र ह्मेति व्याख्यातम् । तथापि तद्ब्रह्मशब्दस्य परापरयो रूढ्या वृत्त्या व्या ख्यानान्तरमित्यदोषः ॥ ( १३ ) ननु उपक्रमे पूर्णसुखसंविदोर्भिधानेऽपि कुतोऽस्य प्रकर णस्य वैष्णवत्वमित्याशङ्क्य तयोस्तल्लक्षणत्वात् तद्रूपत्वात् उपक्रमे तदभिधाने ब्रह्मैवोपक्रान्तं स्यादिति भावेन पूर्णसुखज्ञानयोर्ब्रह्मलक्षण त्वं श्रुत्या दर्शयति—विज्ञानमिति ॥ विज्ञानादिरूपं ब्रह्मेत्यर्थः । अत्र विज्ञानादिपदं पूर्णज्ञानादिवाचि, सङ्कोचे कारणाभावादिति प्रकृतस ङ्गतिः । इदं वाजसनेये श्रुतम् । 'आनन्दो ब्रह्म' इति । तैत्तिरीयवा क्यादिति शेषः । आदिशब्देन 'अथैष एव परम आनन्दः' 'सत्यं ज्ञा नम्' इत्यादिकं गृह्यते । तथा च इत्यादेर्वाक्यात् 'तस्य' ब्रह्मणः 'तत्' पूर्णानन्दादिकं 'लक्षणं' स्वलक्षणं ज्ञायत इत्यर्थः । तथा च-श्रुत्यन्त रे ब्रह्मलक्षणत्वेनावगतयोः पूर्णज्ञानसुखयोरत्र प्रकरणेऽभिधानात् अ स्य वैष्णवत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ( १४ ) ननु सकलचेतनानामपि पूर्णानन्दत्वात्कथमेतद्विष्णुलक्षण मित्यत आह—लक्षणमिति ॥ स्वरूपधर्मोभयार्थकोऽयम् । 'परमान न्दः' निरवधिकपूर्णानन्द एव लक्षणम् । इह लक्षणत्वेनाभिप्रेतः न पू र्णानन्दमात्रम् । स च विष्णोरेव नान्येषाम् । अन्येषां त्वापेक्षिकमेव पूर्ण सुखं, न विष्णुवन्निरवधिकं पूर्णमित्यर्थः । कुत इत्यत आह—य तः अव्यक्तादीति । अव्यक्ता श्रीः सैवादिर्येषां ते तथोक्ताः । तृणजीवा मनुष्योत्तमा एवान्ते एषां ते तथोक्ताः । अव्यक्तादयश्च ते तृणान्ता श्चेति कर्मधारयः । तुशब्दो विशेषार्थः । 'विप्रुडानन्दभागिनः' तारत म्येन ब्रह्मानन्दप्रतिबिम्बवत्त्वापेक्षिकानन्दयुक्ता इत्यर्थः । चेतना इति शे

[ अधि - ४. सू - १६. ] दीपिकासहितम्. १९५ ( १५ ) न च मुख्ये सत्यमुख्यं युज्यते ॥ १५ ॥ ( १६ ) सू - ॐ ॥ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च ॥ ॐ ॥ १६ ॥ पः । 'न संशय' इत्यस्यार्थस्य सावधारणत्वमाह । ब्रह्मैवैतद् इत्यस्यो- क्तत्वादित्यध्याहारेण 'तस्यैव तल्लक्षणम्' इति सावधारणपूर्ववाक्ये- नान्वयः ॥ ( १५ ) नन्वम्रादिसुखस्यापेक्षिततयाऽपि पूर्णत्वसद्भावात्तेषां पूर्ण- सुखमिदं किं न स्यात् । तथा तेषां तल्लक्षणं किं न स्यात् । तथा तेषा- मेवेदं प्रकरणं किं न स्यात् इत्यत आह — न चेति ॥ 'मुख्ये' निरव- धिकपूर्णत्वे 'कं ब्रह्म' इति श्रुत्यर्थतया तल्लक्षणे सम्भवति सति 'अ- मुख्यं' आपेक्षिकमन्याधीनं पूर्णत्वं न युज्यते इत्यर्थः ॥ ( १६ ) नन्वेतदुपक्रमे सुखज्ञानयोरभिधाने

१९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ] ' स एनान् ब्रह्म गमयति' (छा. ४-१५.) इति । द्विद्यानां पुंसां केन वायुना कगतेः 'कं ब्रह्म'इति वाक्यबोधितब्रह्मप्राप्तेः ' स एनान् ब्रह्म गमयति' इत्युपसंहारेऽभिधानात् विष्णुविषयैवाक्षि स्थविद्या, न त्वग्निविषयेति सूत्रार्थः । यद्वा-श्रुतोपनिषदमुपकोसलं प्रत्यग्निभिरेतद्विद्याफलत्वेन ब्रह्मगत्यभिधानाद्वैष्णवमेवेदं प्रकरणं, न त्वग्निविषयमित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु-' स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुतोपनिषत्कानां श्रुतोपनिषद्वतोपासनानां ब्रह्मगत्यभिधानाच्च आन्त रो विष्णुरेव । अस्यामुपनिषीदति ब्रह्मेत्युपनिषत् उपासना । अनया ब्रह्म उपनिषीदतीति वेत्युक्तम् । श्रुतिविषयिणी या उपनिषत् मति र्ध्यानरूपोपासना तत्कानां तद्गतं तद्विषयकं ध्यानरूपोपासनं तद्गता मित्यर्थः । अनेन उपनिषच्छब्दो मतिध्यानरूपोपासनापरः । ब्रह्मेत्यने न बहुव्रीहिसमासावयवभूतः कशब्द आवृत्तो ब्रह्मवाचक इत्युक्तं भ वति । अत एवाह टीकाकृत्- श्रुतपदं मनननिदिध्यासनयोरुपलक्ष कमित्यादिना । तत्त्वप्रदीपपक्षे-उपनिषच्छब्द उपासनापरः । टीका कृतपक्षे विद्यापरः । टीकायां वाशब्दश्चार्थः । यद्यप्यस्य सूत्रस्य प्रकर णविच्छेदशङ्कापरिहारायोपसंहारस्थलिङ्गोक्तिपरत्वेन परमसाध्ये यु क्त्यन्तरप्रतिपादकत्वाभावादत्र चशब्दो न योज्यः । तथाऽपि ' स एनान् ब्रह्म' इत्युपसंहारस्थस्यैतद्विद्यावेत्तॄणां ब्रह्मप्राप्तिरूपलिङ्गस्य चक्षुरन्तरो विष्णुरेवेति परमसाध्येऽपि साक्षादन्वयादस्य च लिङ्ग स्य आद्यसूत्रोक्तामृतत्वाल्लिङ्गापेक्षयोत्तरवाक्यस्थद्वितीयसूत्रोक्तलिङ्गा पेक्षया तृतीयसूत्रोक्तप्रकरणापेक्षया युक्त्यन्तरत्वात्तद्विवक्षया सूत्रे चशब्दप्रयोगोपपत्तिरिति केचिदाहुः । वस्तुतस्तु--अत्र प्रकरणविच्छे दशङ्कापरिहारेऽपि पूर्वसूत्रेऽत्र चैतत्प्रकरणस्य वैष्णवत्वरूपाध्याहृता वान्तरसाध्यस्यैकत्वेन तत्रानेन युक्त्यन्तराभिधानाच्चशब्दोपपत्तिः । अथ 'यदु चैवास्मिञ्छव्यं कर्म कुर्वन्ति यदि चनार्चिषमेवाभिसंभव न्ति । अर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् षडुद ङ्ङेति मासान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं च न्द्रमसो विद्युत्तं तत्पुरुषो मानवः स एनान् ब्रह्म गमयति' इति छा न्दोग्यश्रुतेरयमर्थः-अथेत्यर्थान्तरे । 'अथ'अवासितकर्मणि 'अस्मिन्' ज्ञानिविषये पुत्रादयो यदि 'शव्यं' शवयोग्यं दहनादिकर्म कुर्वन्ति । 'यदि च न' यदि वा न कुर्वन्ति 'तदार्चिषं' अर्चिर्नामकदेवलोकं

[अधि - ४. सू - १७. ] दीपिकासहितम्. १९७

( १७ ) न ह्यान्यविद्ययाऽन्यगतिर्युक्ता ॥ ( १८ ) सू—ॐ ॥ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः ॥ ॐ ॥ १७ ॥ ‘सम्भवन्ति’ प्राप्नुवन्त्येवेमे ज्ञानिन इति विपरिणामेनान्वयः । संवि- शतीत्येकवचनान्तविशिधातुपाठः ‘ते’ इति पाठश्च प्रमेयदीपच्छन्दो- गपाठविरुद्धः । ततोऽहर्लोकं, तत ‘आपूर्यमाणपक्षं’ शुक्लपक्षलोकं, त- तः सूर्यो ‘यान्’ षण्मासान् उदङ्ङेति तन्मासदेवलोकं उत्तरायण- लोकं च, ततः संवत्सरादादित्यचन्द्रविद्युदभिमानिलोकान् क्रमेण प्राप्नुवन्ति । ततः ‘तस्याः’ विद्युन्नाम्न्या भारत्याः ‘पुरुषो’ भर्ता ‘मानवो’ मनुसंज्ञस्य विष्णोः प्रियो मुख्यवायुस्तं गच्छन्ति । ‘सः’ वायुः ‘एनान्’ स्वप्राप्तान् प्रतीकालम्बनान् चतुर्मु

स्थितिरिति भावः । नन्वस्त्वग्नेरस्वातन्त्र्यं, तथापि तत्प्रेर

Line 19: कस्येश्वरस्य स्वातन्त्र्यसम्भवान्नानवस्थेत्यत आह—अनीश्वरेति ।

Line 20: ईश्वरं जगत्प्रेरकत्वेन योऽपेक्षतेऽभ्युपैति स ईश्वरापेक्षः, स न भव

Line 21: तीत्यनीश्वरापेक्षः, तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । पूर्ववादिना इति Wait, look at L21: "पूर्ववादिना इति" or "पूर्ववादिनेति"? Wait, look at the end of L21: "पूर्ववादिना इति" or "पूर्ववादिनेति" or "पूर्ववादिनीति"? Let's zoom in on L21: "पूर्ववादि" then "नेति" or "ना इति"? It has "पूर्ववादि", then "ने" or "ना"? Wait, look at: "पूर्ववादि" then "न" with an 'e' matra? Wait, there's "पूर्ववादि" followed by "न" with something, then "इति"? Wait, look at L21: "पूर्ववादि" then "ने" or "न"? Wait, look at the space: "पूर्ववा

[ अधि - ५. सू - १८. ] दीपिकासहितम्. १९९ ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वे द यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः' ( बृ. ५-७-३. ) इत्यादि अन्तर्या म्युच्यते। ५. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणेऽन्तःस्थत्वरूपभावसहितं नियमनक्रियात्मकं लिङ्गं ब्रह्मणि समन्वीयते । विषयवाक्योदाहरणपूर्वकं विषयं दर्शय ति—य इति ॥ इत्यादीति प्रथमा सप्तम्यर्थे । तृतीयार्थे वा । 'सप्तसु प्र थमा' इति सूत्रात् । 'क्रियाविशेषणं वा' इति तत्त्वप्रदीपोक्तेः 'इ त्यादिना' इति पाठस्तद्विरुद्धः । वाक्ये, वाक्येनेति वा शेषः । 'योऽ प्सु तिष्ठन्' 'यो भूतेषु तिष्ठन्' इत्यादिकमादिशब्देन गृह्यते । अन्त र्यामीत्यनेन विषयो दर्शितः । बृहदारण्यके उद्दालकं प्रति याज्ञव ल्क्येनोक्तं इदं वाक्यम् । 'यः पृथिव्यां' पृथुं विष्णुमूर्द्धा वाति गच्छ तीति पृथिवी गरुडः तस्मिन् तिष्ठन् 'पृथिव्याः' तदभिमानिचेतनात् 'अन्तरो' विविक्तः । 'यं च पृथिवी' तदभिमानी चेतनो न वेद सा कल्येन । 'यस्य च पृथिवी' तद्वशत्वनिमित्तात् शरीरभूता । न केव लं तत्र स्थितिमात्रं, किन्तु 'योन्तरः' अन्तःस्थित्वा वाह्यविषयापेक्षां विना रममाणः । स्वतो नित्यतृप्तः सोऽन्तरः स्ववशतवतः । वाह्यापेक्षां विना यस्तु रमते सोऽन्तरस्स्मृतः ॥ इति बृहद्भाष्योक्तेः । यद्वा— अतिप्रियत्वात्तु हरेरन्तरत्वमुदाहृतम् ॥ इति तत्रैवोक्तेः । 'प्रेयः पुत्रात्' इत्यादिश्रुत्या परमप्रेयोरूपत्वा त् 'अन्तरः' अतिप्रियः सन् 'पृथिवीं' गरुडं 'यमयति' नियमय ति । एषः 'ते' तव 'अन्तर्याम्यात्मा' नियामकः पुरुषः 'अमृतः' नित्य इति श्रुत्यर्थः । एतेन अन्तरो विविक्त इति टीकाया बृहद्भाष्य विरोधो निरस्तः । बृहद्भाष्यस्य 'य आत्मानम्' इत्यत्रत्यान्तरशब्द विषयत्वात् । अत एव न श्रुतौ पौनरुक्त्यम् । द्वयोर्भिन्नार्थत्वात् । पू र्वपक्षी त्विदं वाक्यमन्यपरं मन्यते ॥

२०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २ . ] ( २ ) तत्र च ' एतदमृतम् ' ( छा. ४-१५-१. ) इत्युक्तममृत त्वमुच्यते । स च ' यस्य पृथिवी शरीरम् ' इत्यादि ना सर्वात्मकत्वात् प्रकृतिस्तत्तज्जीवो वा युक्तः । ( ३ ) न हि विष्णोः पृथिव्यादिशरीरत्वमङ्गीक्रियते इति । ( ४ ) अत आह— ( २ ) पूर्वाधिकरणतद्विषयवाक्यसङ्गतिं दर्शयति—तत्रेति ॥ इय मत्र तत्त्वप्रदीपोक्ता योजना—' यः पृथिव्यां तिष्ठन् ' इत्यादिवाक्येष्व . न्तर्याम्युच्यते । तत्र तद्वाक्येष्वेव तस्मिन्नेवान्तर्यामिणि ' एतदमृतमे तदभयम् ' इति पूर्वेणोदाहृतच्छान्दोग्यवाक्येऽक्षिपुरुषस्योक्तममृत त्वं ' एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ' इत्यनेन उच्यते इति । अनेन बृह दारण्यकोक्तान्तर्यामिणि विष्ण्वन्यत्वाक्षेपमुखेन तदुक्तामृतत्वस्याप्य न्यनिष्ठत्वं सम्पाद्य तस्य पूर्वाधिकरणोक्ताक्षिस्थत्वस्य विष्णुत्वसाध कत्वाक्षेपात्पूर्वेणाक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । ततः किमित्यतः सयु क्तिकं पूर्वपक्षयति—स चेति । चशब्दो हेतुसमुच्चये । आदिपदेन ' य स्यापः शरीरम् ' इत्यादेः सङ्ग्रहः । तच्छब्दस्य विपरिणामेन हेतुवा क्येन सम्बन्धः । आत्मशब्दः स्वरूपशरीरोभयार्थः । तथा च सोऽन्त र्यामी जडचेतनोभयरूपा प्रकृतिः पृथिव्यादितत्तज्जीवो वा युक्तः । कुतः ? श्रौतशरीरशब्दस्य इदं पूर्वपक्षशरीरमित्यादाविव स्वरूपार्थ त्वात् । जडप्रकृतेश्च सर्वोपादानत्वेन सर्वात्मकत्वात् । चित्प्रकृतेश्च सर्वाभिमानित्वेन सर्वात्मकत्वात् पृथिव्यादिजीवस्य पृथिव्यादिसर्वश रीरत्वादिति योजना ॥ ( ३ ) ननु यथा प्रकृत्यादिलिङ्गेन तेषामन्तर्यामित्वं तथा अमृतत्व लिङ्गेन विष्णोस्तत्किं न स्यादित्यत आह—न हीति ॥ पृथिव्यादि श रीरं यस्य स तथोक्तः, तस्य भावस्तत्त्वं त्वप्रत्ययापाठे त्वन्वयः ऋ जुः । अङ्गीक्रियते । सिद्धान्तिनेति शेषः । तस्य पृथिव्यादिजडाभिन्न चिच्छरीरत्वादिति हिशब्दाभिप्रायः । तथा च—सैद्धान्तिकलिङ्गापे क्षया पूर्वपक्षलिङ्गस्य निरवकाशतया बलवत्त्वादनेन तस्य बाधान्ना न्तर्यामी विष्णुरिति भावः ॥ ( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ इत्यादिना वाक्येन इति शेषः । तत्र यद्यपि सौत्रव्यपदेशपदेन अभिप्रेतं ' य पृ थिवीं न वेद यः पृथिवीमन्तरो यमयति ' इति वाक्यमेवोदाहर्तव्यम् ।

[ अधि - ५. सू - १८. ] दीपिकासहितम्. २०१ सू — ॐ ॥ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ १८ ॥ 'यं पृथिवी न वेद, यः पृथिव्या अन्तरः' (बृ. ५-७- ३.) इत्यादिना अधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् वि- ष्णुरेवान्तर्यामी । (५) स हि 'न ते विष्णो जायमानो न जातः' (ऋ. ७- ९९-२.) 'स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽवि- म, अत्रोक्तान्तरत्वस्यैव सौत्रधर्मशब्दार्थत्वात्, न तु 'पृथिव्यामन्तरः' इति वाक्यम् । अत्रत्यान्तरशब्दस्य विविक्तार्थत्वेन तदुक्तार्थस्याहेतु- त्वात् । तथा च तदुदाहरणं न प्रकृतोपयुक्तम् । तथापि तत्प्रतीकत्वे- नोदाहृतमित्यदोषः । आदिशब्देन प्रकरणत्रयवाक्यं गृह्यते । अधिदै- वादिषु । प्रकरणेष्विति शेषः । प्रकरणं नाम एकप्रमेयप्रतिपादकानेक- वाक्यानि । तत्र 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्याधिदैवतप्रकरणम् । 'यस्स- र्वेषु भूतेषु तिष्ठन्' इत्याधिभूतप्रकरणम् । 'यः प्राणे तिष्ठन्' इत्याध्या- त्मप्रकरणम् । सूत्रे भाष्ये चाधिदैवेत्युक्त्या पृथिव्यादीनां जडत्वेन तदविदितत्वं सर्वस्यापि सम्भवतीति शङ्का वारिता । अत्रोक्तानां पृ- थिव्यादीनां अधिदैवत्वेन चेतनत्वात् 'प्राणे' इति श्रुतौ प्राणशब्दः प्रा- णवायुदेवतापरः, सैव प्रमेयदीपरीत्या प्राणेन्द्रियदेवता । अधिदेवा- दिष्वित्यनेकप्रकरणग्रहणेन न केवलमेकत्र तद्धर्मोक्तिः, किन्तु — बहु- षु स्थलेष्विति सूचितम् । अनुवृत्तस्य तदित्यस्यार्थमाह — विष्णुरेवे- ति । तदित्यस्य न पुंसकत्वेऽपि अन्तर्यामीत्युद्देश्यसमर्पकसौत्रपदानु- सारेण विष्णुरेवेति व्याख्यातम् । अनेन 'एष त आत्मा' (बृ.५-७-३.) इत्युक्तान्तर्यामी स विष्णुरेव । कुतः ? अधिदेवादिषु प्रकरणेषु 'तद्ध- र्मव्यपदेशात्' तस्य विष्णोः धर्मस्य अविदितत्वान्तरत्वादेः 'यं पृथि- वी न वेद' इत्यादिनाक्तत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (५) अविदितत्वादेः कुतो विष्णुधर्मत्वमित्यत आह — स हीति ॥ 'सः' विष्णुः । 'इत्यादिना' वाक्येनेति शेषः । आदिपदेन 'दिव्यो देव ए- को नारायणः' (सुबाल.७.) इत्युपक्रम्य 'यस्य पृथिवीशरीरं यः पृ- थिवीमन्तरः सञ्चरन् यं पृथिवी न वेद एष सर्वभूतान्तरात्मा अपह- तपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इत्युपसंहृत्याधीतं श्रुत्यन्तरं गृह्य- ते । 'अविदितः' साकल्येनाज्ञातः 'अन्तरः' अन्तःस्थित्वा रमण- कृत्प्रसिद्ध इति शेषः । चः समुच्चये । 'न ते' इति वाक्यं च ते देव- २६