पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. सू - १८. ] दीपिकासहितम्. २०१ सू — ॐ ॥ अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ १८ ॥ 'यं पृथिवी न वेद, यः पृथिव्या अन्तरः' (बृ. ५-७- ३.) इत्यादिना अधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् वि- ष्णुरेवान्तर्यामी । (५) स हि 'न ते विष्णो जायमानो न जातः' (ऋ. ७- ९९-२.) 'स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽवि- म, अत्रोक्तान्तरत्वस्यैव सौत्रधर्मशब्दार्थत्वात्, न तु 'पृथिव्यामन्तरः' इति वाक्यम् । अत्रत्यान्तरशब्दस्य विविक्तार्थत्वेन तदुक्तार्थस्याहेतु- त्वात् । तथा च तदुदाहरणं न प्रकृतोपयुक्तम् । तथापि तत्प्रतीकत्वे- नोदाहृतमित्यदोषः । आदिशब्देन प्रकरणत्रयवाक्यं गृह्यते । अधिदै- वादिषु । प्रकरणेष्विति शेषः । प्रकरणं नाम एकप्रमेयप्रतिपादकानेक- वाक्यानि । तत्र 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्याधिदैवतप्रकरणम् । 'यस्स- र्वेषु भूतेषु तिष्ठन्' इत्याधिभूतप्रकरणम् । 'यः प्राणे तिष्ठन्' इत्याध्या- त्मप्रकरणम् । सूत्रे भाष्ये चाधिदैवेत्युक्त्या पृथिव्यादीनां जडत्वेन तदविदितत्वं सर्वस्यापि सम्भवतीति शङ्का वारिता । अत्रोक्तानां पृ- थिव्यादीनां अधिदैवत्वेन चेतनत्वात् 'प्राणे' इति श्रुतौ प्राणशब्दः प्रा- णवायुदेवतापरः, सैव प्रमेयदीपरीत्या प्राणेन्द्रियदेवता । अधिदेवा- दिष्वित्यनेकप्रकरणग्रहणेन न केवलमेकत्र तद्धर्मोक्तिः, किन्तु — बहु- षु स्थलेष्विति सूचितम् । अनुवृत्तस्य तदित्यस्यार्थमाह — विष्णुरेवे- ति । तदित्यस्य न पुंसकत्वेऽपि अन्तर्यामीत्युद्देश्यसमर्पकसौत्रपदानु- सारेण विष्णुरेवेति व्याख्यातम् । अनेन 'एष त आत्मा' (बृ.५-७-३.) इत्युक्तान्तर्यामी स विष्णुरेव । कुतः ? अधिदेवादिषु प्रकरणेषु 'तद्ध- र्मव्यपदेशात्' तस्य विष्णोः धर्मस्य अविदितत्वान्तरत्वादेः 'यं पृथि- वी न वेद' इत्यादिनाक्तत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ (५) अविदितत्वादेः कुतो विष्णुधर्मत्वमित्यत आह — स हीति ॥ 'सः' विष्णुः । 'इत्यादिना' वाक्येनेति शेषः । आदिपदेन 'दिव्यो देव ए- को नारायणः' (सुबाल.७.) इत्युपक्रम्य 'यस्य पृथिवीशरीरं यः पृ- थिवीमन्तरः सञ्चरन् यं पृथिवी न वेद एष सर्वभूतान्तरात्मा अपह- तपाप्मा दिव्यो देव एको नारायणः' इत्युपसंहृत्याधीतं श्रुत्यन्तरं गृह्य- ते । 'अविदितः' साकल्येनाज्ञातः 'अन्तरः' अन्तःस्थित्वा रमण- कृत्प्रसिद्ध इति शेषः । चः समुच्चये । 'न ते' इति वाक्यं च ते देव- २६