पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २.] ( ८ ) शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् । रमते च परोऽह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत् । इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥ २० ॥ --🌸-- ६. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अदृश्यत्वादिगुणा विष्णोरुक्ताः । तुर्मुखादपि तन्नियामकत्वादिना भिन्नोऽन्तर्यामी तदा किमु तदभिम न्यमानसर्वजीवादिति कैमुत्यद्योतनाय तत्र तथोक्तिरिति चन्द्रिकाया मुक्तत्वाज्जीवसामान्यान्तर्यामित्वनिषेधपरतया प्रवृत्ताया एतत्सूत्र टीकायाः न बृहद्भाष्यतत्त्वप्रदीपविरोधः ॥ ( ८ ) ननु न विष्णोरन्तर्यामित्वं युक्तम् । पृथिव्यादिशरीरत्वस्य प्रधानधर्मस्यात्रोक्तेः तस्य विष्णावसम्भवात् । कथं प्रधानधर्मानु क्तिः पृथिव्यादिशरीरत्वस्यैव तद्धर्मत्वादित्यत आह—शीर्यत इति ॥ तुशब्दोऽवधारणे । तथा च 'हि' यस्मात् 'ईदृशं' वर्तमानजगत्सदृ शं कालत्रयाबाध्यं वा 'जगत्' पृथिव्यादि अस्मात् विष्णोरेव 'नित्यं' नियतं प्रतिकल्पं 'शीर्यते' नश्यति । आत्मादिचेतनानामपि देहद्वारा शीर्यता सत्यैव । यस्माच्च 'परः' परमात्मा 'अस्मिन्' जगति स्थि तस्सन् रमते 'तत्' तस्मादेव 'तस्य' विष्णोः 'जगत्' पृथिव्यादि कं शरीरमुच्यते, न रूढ्येत्यर्थः । 'न शरीरत्वविरोधः' इति । न पृथि व्यादिशरीरत्वविरोध इत्यर्थः । विष्ण्वन्तर्यामिताया अतद्धर्माभिला पोक्तैर्वेति शेषः । विष्णोः पृथिव्याद्यात्मकत्वतच्छरीरत्वाभ्यां पृथि व्यादिशरीरत्वानुपपत्तावपि शरीरशब्दस्य पृथिव्यादिषु योगवृत्तिमा श्रित्य तस्मिन् पृथिव्यादिशरीरत्वव्यपदेशोपपत्तेरितरत्र तदनुपपत्ते रिति भावः । यत्तु बृहदारण्यभाष्ये— पृथिव्याद्या देवतास्तु देहवद्यच्छश्वतः । शरीरमिति चोच्यन्ते यस्य विष्णोः महात्मनः ॥ इति प्रमाणानुसारेण पृथिव्यादेर्ब्रह्मशरीरत्वं गौणमित्युक्तम् । तत्पुरा णादिषु प्रपञ्चे ब्रह्मकायत्वाद्युक्तिसमर्थनायेति न तद्विरोधः ॥ ५ इति अन्तर्याम्यधिकरणम्. ६ अधिकरणम् ॥ ( १ अत्राधिकरणे दृश्यत्वाद्यभावाख्यलिङ्गं ब्रह्मणि समन्वीयते ।