पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

२२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - २.] (१०) चशब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपরত্বं पुरु- षसूक्तस्य दर्शयति । (११) तथा च ब्राह्मे— यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् । तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम् ॥ इति । (१२) चतुर्वेदशिखायां च— क्षोस्सूर्यो अजायत' इतीति ध्येयम् । प्रथमादिपदेन 'शीर्ष्णोद्यौस्स मवर्तत, प्राणाद्वायुरजायत,..पद्भ्यां भूमिः, (तै.आ.३-१२.) इत्या दिकं द्वितीयादिपदेन 'संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादौ' (छां.५-१८-२.) इत्यादिकं गृह्यते । एतमित्यस्य व्याख्यानं—वै श्वानरमिति । तथाच—यस्मात्पुरुषसूक्ते 'शीर्ष्णोद्यौस्समवर्तत, च क्षोस्सूर्यो अजायत' इत्यादिना शब्देन यः पुरुषाख्यो विष्णुः यद्विधो द्युभ्वादिसनकशीर्षादिमानभिहितः, तद्विधमेव द्युभ्वादिसनकशीर्षा दिमत्त्वप्रकारोपेतमेवात्र छान्दोग्ये 'मूर्धैव सुतेजाः' इत्यादिना वा क्येनैनं वैश्वानरमधीयते छन्दोगाः तस्मात्पुरुषसूक्तसमाख्ययाऽपि वैश्वानरो विष्णुरेवेति योजना ॥ (१०) ननु पुरुषसूक्तस्य विष्णुपরত্বे भवेत्तत्समाख्यया एतद्विद्या या विष्णुपরত্বम, तदेव कुत इत्यत आह—चशब्देनेति ॥ श्रुतेराधि क्यात्प्रथमं प्रतिज्ञा । 'पुरुषसूक्तस्य' इत्यनन्तरं 'प्रसिद्धमिति' इ ति शेषः । 'दर्शयति' सूचयति सूत्रकार इत्यर्थः । आत्मशब्दस्मृति समाख्याप्रकरणसमुच्चयस्येव प्रकरणश्रुतिसमुच्चयस्यापि अपिपदेनै व सिद्धत्वान्न तत्रोपक्षीणश्चशब्द इति भावः ॥ (११) किं तद्वेदादीत्यतश्श्रुतेः साक्षात्प्रतिज्ञातार्थासाधकत्वात्प्रति ज्ञाक्रममतिक्रम्य साक्षात्प्रतिज्ञातार्थसाधकत्वादादौ पुराणवाक्यं पठ ति—तथा चेति ॥ सूत्रे पुरुषसूक्तस्य विष्णुपরত্বं सिद्धमिति यथो क्तं तथा ब्राह्मे चोक्तमित्यर्थः । चः समुच्चये । एवं उत्तरत्रापि 'उ क्तम्' इति पदाध्याहारेण सप्तम्यन्तपदानान्वयो द्रष्टव्यः । 'नित्यं' नियमेन 'विष्णुपरायणं' विष्णौ महातात्पर्यवत् । द्वितीयस्य नित्य मित्यस्य सदेत्यर्थः । 'इति ब्राह्म इति' इति शब्दान्वयः । सिद्धार्थस्यै व दृष्टान्तत्वादनेन ब्राह्मवचनेन विवक्षितार्थो ज्ञायते ॥ (१२) प्रतिज्ञातां श्रुतिं दर्शयितुं प्रथममेव तत्स्थानमाह—चतुर्वेद