पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - २. ] दीपिका सहितम्. २३५ 'अमृतस्यैष सेतुः' (मु. २-२-५.) इति । (५) ब्रह्मविदाप्नोति परम् । (तै. २-१.) 'नारायणं महाज्ञे यं विश्वात्मानं परायणम्' (महाना. ११.) 'मुक्ता नां परमा गतिः' 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्राम ति' (तै. २-८.) इत्यादिना तस्यैव मुक्तप्राप्यत्वव्य पदेशात् । बलादमुख्यार्थः किं न स्यात् । तथा च न ततो विष्णोर्द्युभ्वाद्यायतन त्वनिर्णय इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य तदुपान्तश्रुतिमेवोदाहर ति—मुक्तेति ॥ इति मुक्तप्राप्यत्वव्यपदेशादित्यन्वयः । सूत्रे द्युभ्वा द्यायतनस्येति विपरिणामेन अनुवर्तनीयम् । मुक्तोपसृप्येति भावनिर्दे शः। उपसृप्यत्वं चेह श्रौतसेतुशब्दबलात्प्राप्यान्तररहितत्वे सति प्राप्य त्वं विवक्षितम् । नत्वर्चिरादिवत्प्राप्यत्वमात्रम् । तथा च—द्युभ्वाद्याय तनस्य 'अमृतस्य' इति मुक्तोपसृप्यत्वोक्तेर्विष्णुत्वनिश्चयान्नात्मश ब्दस्यामुख्यार्थत्वमाश्रित्य विष्णोरन्यत् द्युभ्वाद्यायतनं कल्प्यमिति । 'मुक्तानाम्' इति स्मरणादमृतस्येति जातावेकवचनम् । तथा च 'अमृतस्य' मुक्तजातस्य 'एषः' परमात्मा 'सेतुः' सेतुरिव सेतुर्मु ख्याश्रय इत्यर्थः ॥ (५) ननु द्युभ्वाद्यायतनस्य मुक्तप्राप्यत्वं कुतः विष्णुत्वनिश्चाय कमित्याशङ्कापरिहारकतयाऽपि सूत्रं व्याचष्टे—ब्रह्मविदिति ॥ 'इत्या दिना' वाक्येन 'तस्य' विष्णोः । एवेत्यनेन प्राप्यत्वं प्राप्यान्तररहि तत्वे सति प्राप्यत्वम् । अनेन द्युभ्वाद्यायतनस्य मुक्तोपसृप्यव्यपदे शात्तस्य विष्णोरेव मुक्तोपसृप्यत्वव्यपदेशादित्यावृत्त्या सूत्रं व्याख्या तम् । प्रधानसूत्रेऽनुवृत्तं तत्त्वित्येतदिह विपरिणामेन अनुवर्तनीयमि ति सूचितम् । उपसृप्यपदं भावप्रधानं कृत्वा व्याख्यातम् । एवकारो लिङ्गस्यान्यनिष्ठत्वव्यवच्छेदकः । 'ब्रह्मवित्' विष्णुज्ञानी मुक्तस्सन् 'परं' विष्णुमाप्नोतीति तैत्तिरीयश्रुत्यर्थः । 'नारायणम्' इति तैत्तिरी योपनिषदि महोपनिषदि च श्रुतम् । अत्र 'तद्विश्वमुपजीवति' इत्य नुवर्तते । तथा च 'तद्विश्वं' जगत् महनीयं ज्ञेयं, पूज्यज्ञेयं वा । वि श्वस्वामिनं 'परायणं' मुक्तानामाश्रयमुपजीवतीति श्रुत्यर्थः । 'मु क्तानां परमा गतिः' इति सहस्रनामगतमेकं नाम । परमा मुख्या गम्यत इति गतिराश्रयः । 'एतम्' इति तैत्तिरीयवाक्यमानन्दमयन ]