पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ] ( ३ ) न हि ज्ञानिसुखमनुभाति सर्वं, न च तद्भासा । ( ४ ) ' अहं तत्तेजो रश्मीन्' इति नारायणभासा हि सर्वे भाति ॥ २२ ॥ म् । तदनिर्देश्यपरमसुखात्मकं भगवद्रूपं तत्प्रसादमृते किमु भाति न भाति वेति सम्यग्भाति न भातीति कथं न्वहं जानीयामिति शिष्टवा- क्यार्थस्तत्रैवोक्तः । विवृतं चैतद्व्यासतीर्थीये—' तत्' अनिर्देश्यपरम- सुखात्मकं भगवद्रूपं तत्प्रसादमृते किमु सम्यग्भाति ? न भाति वा ? इति प्रश्नस्योत्तरभूतं एकं निश्चितार्थं ' कथमहं विजानीयां' न केना- पि प्रकारेणेति । अत्रेतिशब्द उभयान्वयी । तथा च किमु भातीति प्र- श्नस्योत्तरभूतं न भातीतिवाक्योक्तमेकमज्ञेयत्वरूपमर्थमिति योजना । केचित्तु—यदेवं ब्रह्म तत्प्रसादमृते 'नु' इदानीं 'कथमहं विजानी- याम्' प्रार्थनायां लिङ् । न कथमपीत्यर्थः । ज्ञानिवाक्यानुकरणमेतत् । भगवत्प्रसादादपि किं साकल्येन तज्ज्ञानं भवतीति नचिकेता यमं पृ- च्छति-किमु भातीति । उशब्दः सम्यगित्यर्थे । किम्बित्येकं वा । तथा- त्वे सम्यगिति शेषः । उत्तरमाह यमः—न भातीति । वाशब्दोऽवधा- रणे । न भात्येवेति व्याख्याति ॥ ( ३ ) ननु 'तमेव भान्तम्' इतिवाक्ये सूर्यादितेजसां परमात्मा- धीनप्रकाशकर्तृत्वस्य 'तस्य भासा' इतिवाक्ये च सर्वस्य जगतस्त- त्प्रभाप्रकाशयत्वस्य च श्रवणेन असिद्धिपरिहारे कुतस्तयोर्विष्णुत्व- साध्येनाव्यभिचरितत्वम्, येन तल्लिङ्गद्वयबलात्समीपोक्तज्ञानिसुखप- रामर्शपरित्यागः स्यादित्यत आह—न हीति ॥ सर्वमित्युभयान्वयी । भातीति शेषः । तथा च 'हि' यस्मात् 'सर्वं' सूर्यादितेजः ज्ञानिसु- खमनुसृत्य 'न भाति' न प्रकाशते । तथा 'तद्भासा' तस्य ज्ञानिसु- खस्य प्रकाशेन 'सर्वं' जगत् 'न भाति' न प्रकाशते चेत्यर्थः । वक्ष्यमाण- प्रमाणविरोधादिति भावः । चशब्दः समुच्चये । अतो न लिङ्गद्वयमन्यै- त्रावकाशवदिति वाक्यशेषः ॥ ( ४ ) अस्त्वेतदुभयं ज्ञानिसुखेऽनुपपन्नम् । तथाप्यनेन कुतः परमा- त्मनो ग्रहणं, अस्य परमात्मत्वसाध्यसामानाधिकरण्यानिश्चयादित्य- तस्तत्र द्वितीयसूत्रस्थापिपदेन सूचितां श्रुतिमाह-अहमिति ॥ अहमिति- त्यनन्तरं श्रुतेरिति शेषः। इतिशब्द आद्यर्थे। तेन 'तमेव भान्तमनुभा- ति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' (कठ.५-१५.) इत्याथर्वणश्रुतिर